शौनकः उवाच— भगवन् सूत, किमर्थं प्राचीनकाले सागरमन्थनं कृतमिति ब्रूहि मे। सूतः उवाच— ब्राह्मण, सागरमन्थनस्य कारणं संक्षेपेण कथयामि। तस्मिन् काले महातपाः महातेजाः दुर्वासाः भगवत्संभागो दृष्टः। सः शचीपतिं गजे समारूढं ददर्श। इन्द्रः तं माल्यं गृहित्वा गजस्य शिरसि स्थापयामास; देवराजः स्वसेनया सह नन्दनवनं प्रति जगाम। गजः तं माल्यं गृहित्वा भूमौ अपातयत्। तदा दुर्वासाः प्रोक्तवान्— “यतः त्वं त्रैलोक्यसौभाग्ययुक्तं तन्माल्यं अवमानितवान्, तस्मात्...” इत्यादि। ततः शक्रः शीघ्रं स्वपुरीं विषण्णचित्तः प्रतिजगाम। तस्मिन्नन्तरे त्रयाणां लोकानां श्रीः नष्टा, सम्पत्तिः विनष्टा। मेघाः वृष्टिं न कृतवन्तः, जलाशयाः शुष्काः अभवन्। सर्वे जनाः क्षुधातृषार्ताः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा देवगणैः सह क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे विष्णुं समर्चयत्। तदा भगवान् विष्णुः स्वर्गवासिभिः तुष्टः सन्, पीताम्बरधरः, चतुर्भुजः, शङ्खचक्रगदाधरः प्रकटितः। देवाः तं वनमालाभूषितं संसारसागरतरणाय नौरूपं विष्णुं दृष्ट्वा जयशब्दैः स्तुत्वा, नित्यं प्रणम्य, तं प्रार्थयन्ते— “वरदः अस्मि, वदत, यत् इच्छथ, निष्कम्पं दास्यामि” इति। देवा ऊचुः— “दयानिधे, ब्रह्माशापेन त्रयः लोकाः श्रीविहीनाः जाताः। सर्वलोकान् रक्ष, त्वां शरणं गताः स्मः।” भगवान् उवाच— “देवाः, ब्रह्माशापेन लक्ष्मीः अदृश्यता प्राप्ता। तस्या एकेनैव दृष्टिपातेन जगत् ऐश्वर्ययुक्तं भवति। यूयं मन्दरं पर्वतं, नागराजेन वलयित्वा, मन्थयध्वं, सः निनादयित्वा। तस्मात् जगन्माता लक्ष्मीः उत्पत्स्यते, हे देवाः। अहं स्वयमेव कूर्मरूपेण पर्वतं सर्वतः धारयिष्यामि।” एवं उक्त्वा सर्वे देवासुराः सागरमन्थनाय जग्मुः। सूतः उवाच— ततः सर्वे अमराः गन्धर्वैः दानवैः च सह, मन्दरं पर्वतं समूलं कृत्वा क्षीरसागरे अपातयन्। तदा नित्यः श्रीमान् करुणासिन्धुः जगन्नाथः कूर्मरूपं धारयित्वा पर्वतस्य अधः भागं बिभ्रद् अधोऽधः स्थितवान्। तत्र अनन्तेन नागराजेन वलयित्वा, क्षीरसागरं मन्थयन्तः, एकादश्यां दिने प्रथमं वस्तु समुत्थितम्। तत्र कालकूटविषं दृष्ट्वा, सर्वे भयभीता पलायितवन्तः। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा शङ्करः उवाच— “अमरगणाः, एतत् विषं सम्मान्यं भवेत्; अहं शीघ्रं महाकालकूटं निग्रहीष्यामि।” एवं उक्त्वा पार्वतीपतिः, अन्तःकरणे नारायणं ध्यायन्, महामन्त्रं जपन्, तद् घोरं विषं पपौ। महामन्त्रबलात् तद् विशालं विषं पच्यमानं विनष्टं च अभवत्। हर्यः अच्युतः अनन्तः गोविन्दः इति नामानि यः भक्त्या शुद्ध्या च प्रपठति, सः विषसर्पाग्निमृत्युभयात् विमुक्तः भवति। ततः देवाः हृष्टचित्ताः क्षीरसागरं मन्थयन्तः, तस्मात् अलक्ष्मीः कृष्णवदना रक्तलोचना उत्पन्ना। तस्याः केशाः कठोराः कपिलवर्णाः, वृद्धरूपिणी सा ज्येष्ठा देवताभ्यः उवाच— “किं करवानि?” देवा तां दुःखस्वरूपिणीं देवीम् ऊचुः— “यत्र जनानां गृहेषु कलहः जायते, तत्र तव वासः भवतु। यत्र कठोरवचनं मिथ्यावचनं वा भाष्यते, तत्रापि त्वं वस। यत्र सायं भोजनं, दुःखदायिनि, तत्र तव निवासः। यत्र कपालानि, केशाः, भस्म, अस्थीनि, तुषाः, अंगाराः सन्ति, तत्रापि निःसंशयं तव वासः। ये च पादप्रक्षालनं विना भोजनं कुर्वन्ति, तेषां गृहेषु दुःखदायिनि, दरिद्रदायिनि, सदा वस। ये च रेणु, लवण, काष्ठलोष्टादिभिः दन्तधावनं कुर्वन्ति, तेषां गृहेषु सदा कष्टदायिनि, कलिना सह वस। ये च कुक्कुटफलं, पनसफलं, शेषभोजनं वा भुञ्जते, तेषां गृहेषु तव वासः। यत्र तिलचूर्णं, कदलीफलं, लशुनं, पोटिकापत्रं वा भक्ष्यते, तत्रापि तव स्थानं भवतु।” एवं देवाः ज्येष्ठां अलक्ष्मीम् अधमगृहेषु निवासाय नियुक्तवन्तः।