सा गौः रूपं समास्थाय, महता शोकविग्रहा, मम समीपमागता, पुनः पुनः रुदती, स्वदुःखं निवेदयामास। तस्याः वचनानि श्रुत्वा अहं विष्णोः समीपं गतवान्, शीघ्रं च कृष्णं पृथिव्याः समस्तदुःखसंभारं निवेदितवान्। स भगवान् एवमुवाच— "गच्छ ब्रह्मन्, देवैः सहितः पृथिव्याः स्थले; अहम् अपि स्वैः पार्षदैः सह तत्र पश्चात् यास्यामि।" इति। ततः तस्य वचनं श्रुत्वा, अहं देवैः सह पृथिव्याः पृष्ठे समुपस्थितवान्; तदा कृष्णः स्वजीवितात्प्रियतरां राधां आह्वयत्। तां देवीं सम्बोधितवान्— "देवि, अहम् पृथिव्यां यास्यामि; त्वं अपि मृत्युलोकं गच्छ, पृथिव्याः भारं शमयितुम्।" इति। एवं श्रुत्वापि राधा अपि भूमौ अवतीर्णा, भाद्रपदे शुक्लपक्षे अष्टम्यां दिवसे। वृषभानोर्यज्ञस्थले राधिकायाः दिव्यं जन्म जातम्; सा यज्ञार्थं शुद्धा दिव्यरूपिण्येव दृश्यते स्म। दमना राजा भूत्वा तां स्वगृहं नीतवान्, स्वपत्नीं कृत्वा तां सम्यक् पालयामास। एवमेतत् पुत्र, यद् त्वया पृष्टं, मया कथितम्; एष रहस्यं रहस्यतया त्रिवारं रक्षितव्यम्। सूतः उवाच— यः श्रद्धया एतदाख्यानं शृणोति, स धर्मार्थकाममोक्षफलदं श्रुत्वा सर्वपापैः विमुक्तः अन्ते हरिलोकं यान्ति। शौनकः उवाच— हे सूत, किमर्थं समुद्रमन्थनं प्राचीनकाले कृतमिति ब्रूहि, भगवन्। सूतः उवाच— ब्राह्मण, समुद्रमन्थनस्य हेतुम् संक्षेपेण कथयामि। महातपस्वी महातेजाः दुर्वासाः, भगवतः अंशरूपः, तदा शचीपतिं गजे स्थितं ददर्श। इन्द्रः तं माल्यं गृहीत्वा गजे शिरसि स्थापयामास; देवराजः स्वसेनया सहितः नन्दनवनं प्रति जगाम। गजः तां माल्यं गृहीत्वा भूमौ अपातयत्। तदा दुर्वासाः उवाच— "त्वया त्रिलोक्यैश्वर्ययुक्तस्य अस्य माल्यस्य अवमानः कृतः।" इति। ततः शक्रः शीघ्रं तस्मात् स्थलात् निर्गत्य, दुःखितः स्वपुरीं प्रत्यागच्छत्। तस्मिन्काले, समृद्धिः लुप्ता, त्रयो लोका नष्टाः। मेघा न ववर्षुः, सर्वे जलाशयाः शुष्काः अभवन्। सर्वे जनाः क्षुत्पिपासया पीडिताः ब्रह्मणः समीपं जग्मुः। ब्रह्मणा तेषां वचनानि श्रुत्वा, स देवैः सहितः, क्षीरसागरस्य उत्तरतीरे विष्णुं पूजयामास। तदा भगवान् सर्वसुरासुरनमस्कृतः, पीताम्बरधरः, चतुर्भुजः, शङ्खचक्रगदाधरः, वनमालाविभूषितः, प्रकटितवान्। तं विष्णुं संसारसागरस्य सेतुं दृष्ट्वा, सर्वे देवाः जयघोषैः सततम् नमस्कुर्वन्तः तं स्तोतुं प्रचक्रुः। स भगवान् उवाच— "वरदः अहम्; वदत, यदिच्छथ।" देवा ऊचुः— "दयानिधे, ब्रह्मणः शापेन त्रिलोक्याः समृद्धिः नष्टा। सर्वं लोकत्रयं रक्ष, वयं शरणं गताः।" भगवान् उवाच— "ब्रह्मशापेन लक्ष्मीः अदृश्या अभवत्। तस्याः केवलदृष्ट्या अपि जगत् ऐश्वर्ययुक्तं भवति। मंदरो नागराजेन परिवृतः मन्थ्यतां, ततो लक्ष्मीः, जगन्माता, उत्पत्स्यते। अहम् अपि कूर्मरूपेण पर्वतं सर्वतः धारयिष्यामि।" एवं श्रुत्वा, सर्वे देवदानवगन्धर्वाः मन्दराचलं समूलं कृत्वा क्षीरसागरे न्यपातयन्। तदा भगवान् अनन्तदया यशस्वी जगन्नाथः कूर्मरूपेण अधः स्थित्वा पर्वतं धारयामास। तत्र अनन्तेन पर्वतं परिवृत्य, सर्वे क्षीरसागरं मन्थयामासुः। एकादश्यां दिने, मन्थनकाले प्रथमं कालनागविषं, कालकूटम्, उत्पन्नम्। तद् दृष्ट्वा सर्वे भयात् पलायितवन्तः। तान् पलायमानान् दृष्ट्वा शङ्करः उवाच— "अमरतुल्याः, एतत् विषं सम्मान्यं भवतु; अहम् शीघ्रं महद् घोरं कालकूटं निग्रहीष्ये।" एवं उक्त्वा, पार्वतीपतिः, हृदि नारायणं ध्यात्वा, महामन्त्रं जपन्, तं घोरं विषं अपिबत्। महामन्त्रबलात् तद् विषं पच्यमानं नष्टम्; तत्र हर्यनामत्रयं— अच्युत, अनन्त, गोविन्द— श्रुतम्।