राजा उवाच— हे भगवन्, कस्य पुण्यकर्मणः फलात् पुत्रोत्पत्तिः स्यादिति मे ब्रूहि; यतः पुत्रहीनस्य जीवितं निःसारमेव। तच्छ्रुत्वा व्यासः प्रत्युवाच— हे राजन्, ब्राह्मणाय वस्त्रं कुम्भं वृषभं सुवर्णं च दत्त्वा, बालभोजनव्रतमपि आचर; गौर्याख्यां कन्यां दद्यात्, पुराणश्रवणं च कुर्यात्। एवं कृत्वा पुत्रलाभः स्यात्, सर्वपापक्षयश्च। एवं श्रुत्वा ब्रह्मणा उक्तम्— स राजा व्यासेन निर्दिष्टानि श्रेष्ठदानानि कृत्वा, पुराणश्रवणं च आचरन्, पापमुक्तोऽभवत्। ततः संवत्सरान्ते सर्वैः सम्मानितः पुत्रः जातः, स च सर्वलोकाधिपतिः, सुन्दरः, कुलनायकः अभवत्। सूतः पुनरुवाच— यः श्रद्धया एतदाख्यानं शृणोति वा, एतानि श्रेष्ठदानानि ददाति वा, स पुत्रहीनोऽपि पुत्रं लभते; एतत्सङ्क्षेपेण मया कथितम्। यदि स्त्री अपि श्रद्धया एतदाख्यानं शृणोति, शास्त्रविहितेन विधिना ब्राह्मणपूजनं कुर्यात्, सा सदा सुतसम्पन्ना भवेत्, हे द्विजश्रेष्ठ। यः श्रद्धया सुवर्णं, रजतं, वस्त्रं, पुष्पं, माल्यं, चन्दनं वा ग्रन्थाय ददाति, तस्य सर्वपापानि नश्यन्ति। पूर्वजन्मनि यः मूढः ब्राह्मणबालकवधं कृतवान्, स सप्तजन्मान्तरे क्रूरपुत्रं लभते, हे द्विजोत्तम। शौनक उवाच— हे सूत, केन पुण्येन वैकुण्ठलाभः स्यात्? तत् मे कथय; यतः तव वचनानि संसारसागरस्य नौः इव मे सन्ति। सूतः प्रत्युवाच— उत्तमं प्रश्नं त्वया कृतं, हे मुनिश्रेष्ठ; सर्वमङ्गलकारकः अयं प्रश्नः। संक्षेपेण तव वक्ष्यामि, यत् श्रवणमात्रेण पापक्षयं करोति। हे द्विजोत्तम, यः कश्चित् विष्णवे वा ब्राह्मणाय वा मृन्मयगृहं प्रददाति, तस्य पुण्यफलं शृणु। स ब्राह्मणः विष्णुलोके पापरहितः सदा राजोपमं प्रासादे निवसति, विष्णुधाम्नि पूज्यते। यः विष्णवे वा ब्राह्मणाय वा प्रासादगृहं ददाति, स नूनं हरिधाम प्राप्य स्वर्गे वसति। अन्ते, हे द्विज, विष्णुपुरीं गत्वा स्वजनसमूहैः परिवृतः, स सुवर्णमये प्रासादे इच्छया सुखानि भुङ्क्ते। ब्राह्मणप्रतिष्ठायाः पुण्यं नापि मीयते; सर्गकर्ता एव तस्य मापको वेद। रजःकणानां, वर्षबिन्दूनां गणना स्यादपि, ब्राह्मणप्रतिष्ठायाः फलं नापि सृजन् गणयितुं शक्नोति। कदाचित् नारदः ब्रह्माणं पृष्टवान्— संसारस्य उत्पत्तिं कथय; सर्गकर्ता तस्मै उक्तवान्— तच्छृणु, हे महर्षे। द्वापरयुगे, हे ब्राह्मण, वारनारीति ख्यात्या रूपवती वैश्या आसीत्, सुकेशी, मृगाक्षी, तन्वङ्गी, मनोज्ञस्मिता। सा चञ्चलापाङ्गी नाम्ना, कदाचित् अन्यं देशं गता; सर्वपापकर्मणा नरकपाताय निश्चिताभूत्। सखीभिः सह नदीं तर्तुं कामयमाना, देवालयं प्रविश्य, क्षणमेकं स्थित्वा, तांबूलं चकर्ष। कुतूहलात्, शेषतांबूलचूर्णं प्रासादभित्तौ अधः स्थापयित्वा, कामयमाना प्रियं धनं च, नगरं प्रति गतवती। सहसा प्रियसन्धिः रात्रौ कानने जातः; सा वैश्या तत्र भ्रमिता। वणिक् न आगतः; सा चिन्तयामास— "मम प्रियः कुतः न आगतः? किं सर्पव्याघ्रादिभिः भक्षितः?" पुनश्च— "किं स कामात् अन्यया स्त्रिया सह गतः?" इति मनसा विचिन्त्य, रक्षिणां भीता सा नगरे न गता, अन्धकारेण मार्गः निबद्धः आसीत्। एतस्मिन्नन्तरे, यमस्य प्रेषितः, रूपान्तरधारी व्याघ्रः, तत्र क्षुधार्तः समुपस्थितः। तदा, यमदूताः, यमुनाभ्रातुः, प्रचण्डमारुतसम्भूताः, गिरिशिखरात् आगत्य, तां पापकर्मणां गृहणाय समुपस्थिताः। ते विकृतपादाः, वक्रमुखाः, उन्नतनासिकाः, बहुदंष्ट्राः, चमरीपाशदण्डधारिणः, रजसा आवृताः, तां वैश्या चमरीपाशैः बद्ध्वा, गृहीतुमिच्छन्तः। तदा, पुष्पमालाभूषिताः, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणः, देवानां प्रभोः भक्तवत्सलस्य प्रेषिताः, मेघश्यामाः, कमलवदनाः, कान्तिमन्तः, तत्र समुपस्थिताः। रुचिरकुण्डलधराः, भूषणमालाविभूषिताः, सुश्रोण्यः, विष्णोः दूताः, मार्गे गच्छन्तः, यमदूतान् दृष्टवन्तः। विष्णुदूताः ऊचुः— "यूयं के, विकृतरूपिणः, छायासदृशाः, कुतः विष्णोः प्रियतमा इयं क्व नीयते?" इति श्रुत्वा, यमदूताः शीघ्रं पलायिताः। ततः कोपात् विष्णुदूताः तान् यमदूतान् प्रहारं कृतवन्तः। चक्राद्यायुधैः, सूर्यसहस्रसदृशप्रभाभिः, सर्वे मृत्युसैनिकाः क्रन्दन्तः पलायिताः। ते भीताः यमाय सर्वं निवेदयामासुः; यमः चित्गुप्तं प्राह— "कस्मात् एषा वैश्या मोक्षं प्राप्तवती?" इति। चित्गुप्तः प्रत्युवाच— "एषा जात्यादारभ्य बहूनि पापकर्माणि कृतवती, हे धर्मराज; तथापि यदि किञ्चित् पुण्यं अस्ति, तत् शृणु।" "कदाचित्, हे धर्मराज, सा वैश्या भूषणैरलङ्कृता शीघ्रं नगरं प्रति गता, प्रियं धनं च कामयमाना। तत्र, देवालये स्थित्वा, तांबूलं चकर्ष; कुतूहलात्, शेषतांबूलचूर्णं भित्तौ न्यवेशयत्।