ब्रह्मन्, यथोक्तं तुलस्याः माहात्म्यं पापनाशनं पूर्वं निरूपितम्। यः भक्त्या तामुपासते, तस्य फलं किमिति मुनये न वेद्मि। ततोऽथ शौनकः सुतं प्राह—"भगवन्, कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकस्यापि पावनस्य माहात्म्यं कृपया विस्तरेण वद।" सुत उवाच—"शृणु शौनक, यत्पृष्टं त्वया पापनाशनं माहात्म्यं, तत्सर्वं कथयामि। कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकस्य पुण्यं वक्ष्यामि। व्रतेषु विष्णुपञ्चकं श्रेष्ठं मुनिश्रेष्ठ। यः तत्र श्रीहरिं राधया सहितं भक्त्या पूजयति, सः गन्धपुष्पधूपदीपवस्त्रफलादिभिः सम्पूज्य, सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुलोकं गच्छति। ब्रह्मचारी वा गृहस्थो वा वानप्रस्थो वा यतिः वा—विष्णुपञ्चकं कृत्वा एव परमं पदं प्राप्नोति। विष्णुपञ्चकं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनं प्रसिद्धम्। यः तत्र स्नानं करोति, स सर्वतीर्थफलमवाप्नोति। यः भक्त्या श्रीहरिं तुलस्याः समीपे घृतदीपं ददाति, तस्य तदनुग्रहात् सः स्वर्गे श्रीहरिप्रीत्यर्थं विष्णुलोकं प्राप्नोति। पापात्मापि तत्र हरिधाम लभते—एष सत्यमुक्तम्। यः भक्त्या अच्युतं मधुक्षीरघृतादिभिः अभिषेचयति, तस्मै पुण्यात्मने श्रीहरिः किं न दद्यात्? उत्तमं भोजनं देवाधिदेवे समर्पयेत्; तस्य पुण्यस्य गणना चतुर्मुखो ब्रह्मापि न शक्नोति। एकादश्यां एकचित्तेन हृषीकेशं पूजयित्वा, गोमयं न लभ्यते चेत्, मन्त्रैः यथाविधि पूजां कुर्यात्। द्वादश्यां व्रती गोमूत्रं पिबेत् मन्त्रैः, त्रयोदश्यां क्षीरं, चतुर्दश्यां दधि। एवं पापशुद्ध्यर्थं चतुर्दिनं उपोष्य, पञ्चमे दिने स्नात्वा केशवं पूजयित्वा, भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत्, दानानि च दद्यात्। रात्रौ मन्त्रैः शुद्धीकृतं पञ्चगव्यं भुञ्जीत। यदि एषं न शक्नोति, फलमूलानि वा हविष्यं वा यथाविधि भुञ्जीत्। यः ब्राह्मण विष्णुपञ्चकं तुलसीदलैः पूजयन् करोति, स एव नारायणः इति विज्ञेयः। त्रेतायुगस्य काले कश्चन शूद्रः दण्डकः नाम आसीत्, सदा पापकर्मरतः, धर्मनिन्दकः। सः मिथ्यावादी, सुहृद्भेदकारी, वेश्यासक्तः, देवद्रव्यचोरः, क्रूरः, परस्त्रीगामी, शरणागतहन्ता, पाखण्डिसंयुक्तः, गोग्रासभक्षकः, सुरापानकः, परनिन्दाकारकः, विश्वासघाती, बन्धुव्यवसायहरः—एवं तस्य गृहं पापैः पूर्णम्। तस्य बन्धवः तं पापकर्मणि संलग्नं दृष्ट्वा, क्रुद्धाः तं प्राहुः—"पापाचरणेन कुलस्य नाशः जातः।" ततः सर्वे लज्जया तं कुलकलङ्कं परित्यक्तवन्तः। सोऽथ महावने गतः, सर्वधननाशः, चौर्यकर्मणि संलग्नः। मार्गे गच्छन्तः, भयान्न किञ्चिदपि भुञ्जितुं शक्नुवन्तः, क्षुधार्ताः अन्यत्र जग्मुः। तत्र प्रविश्य, बहून् धर्मिष्ठान् ब्राह्मणान् वैष्णवान् च, उड्डालकवृक्षस्य मूलस्थं दृष्टवन्तः। सर्वे चौराः दण्डकसहिताः तत्र गत्वा, समीपे उपगम्य, प्रणामं कृतवन्तः। दण्डकः प्राह—"अहं क्षुधार्तः, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, मम जीवितं गन्तुमिच्छति। किंचिदन्नं दत्त, शरणागतः अस्मि।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, ते धर्मनिष्ठाः प्रत्युवाचुः—"विष्णुपञ्चके पापहरः त्वं प्रसिद्धः।" "हरिदिने किं प्रकारेण भक्ष्यं भोक्तुमिच्छसि? कः त्वं इति विशेषतया वद।" सः हृष्टः प्राह—"ब्राह्मणाः, मम नाम दण्डकः, सर्वपापकर्मा अहम्। कथं उद्धारं प्राप्नुयाम्?" ते प्राहुः—"उत्तमं व्रतं विष्णुपञ्चकं कुरु।" ब्राह्मणाज्ञया दण्डकः विष्णुपञ्चकव्रतं कृतवान्। मृत्युः प्राप्ते, दिव्यरत्नरथे आसीनः, हरिलोकं गतः, श्रीहरिरूपं प्राप्य, पुनर्जन्मनिरासः अभवत्। यः भक्त्या एतदाख्यानं शृणोति, तस्य कोटिजन्मार्जितं पापं क्षणेन विनश्यति। शौनकः पुनः पप्रच्छ—"बोद्धुमिच्छामि दानानां माहात्म्यं यथाक्रमं।" सुत उवाच—"भूमिदानं सर्वदानानां श्रेष्ठतमं; यद्दत्तं, तद्दानं सर्वदानफलप्रदं स्मृतम्। यः सस्यवन्तं क्षेत्रं ब्राह्मणाय ददाति, स विष्णुलोके चतुर्दशेन्द्रकालपर्यन्तं सुखं भुञ्जते। पृथिव्यां सर्वभौमत्वं प्राप्य, स राजा दीर्घकालं भूमिं भुक्त्वा अन्ते श्रीहरिलोकं गच्छति। यः गोचर्मपरिमाणं क्षेत्रं द्विजाय ददाति, सः सर्वपापविनिर्मुक्तः हरिगृहं यान्ति। यत्र शतं गावः एकश्च वृषभः निर्बन्धं तिष्ठेयुः, तद्गोचर्मपरिमाणं महर्षिभिः निर्दिष्टम्।" एवं श्रीपद्मपुराणे तुलसीमाहात्म्यं, विष्णुपञ्चकव्रतस्य पुण्यफलं, दण्डकस्य उद्धारकथा, भूमिदानस्य गौरवं च सुसम्बद्धया, भक्तिपूर्वकया, पावनया गाथया निरूपितम्।