स्निग्धः शिष्यः मुकुन्दः, गुरुं वेदायनं च स्वं अनुजं सुप्तौ दृष्ट्वा, सान्द्रस्नेहं तौ शान्तया जागरयित्वा, विनीतः प्रणम्य दिव्यरूपेण गुरुम् अभ्यधात्। सः उवाच – "हे वेदायन महाशय, नमः ते, अनुजस्य च शुभाशीषः। मम अस्थयः राजमहलात् इह पुण्यतीर्थे पतिताः। मृत्युम् उपगम्य, अहं नरकं प्रविष्टः, तत्र फलं प्राप्तवान्; किन्तु अस्य पुण्यतीर्थस्य कृपया, दिव्यभावम् अधिगतः। इह आगत्य, त्वां पुण्यतीर्थरूपं गुरुम् प्रणम्य, दिव्यरथेन सुरालयं गच्छामि। त्वं, पुण्यतीर्थं, अनुजं च दृष्ट्वा प्रणम्य, अनुमतिं देहि – सुखस्य मूलं स्वर्गं गच्छामि।" एवं मुकुन्दस्य वचनानि श्रुत्वा, नारदः कथयति – गुरुः वेदायनः विस्मितः, दिव्यरथे उपविष्टं मुकुन्दम् अभ्यभाषत्। "मुकुन्द, सत्यं वद – मृत्युम् प्राप्य, कस्मिन् लोके गतः? कुत्रतः स्वर्गं गच्छसि? तत्र किं जातम्? कः तस्य लोकस्य अधिपः? के तत्र जनाः? कः तत्र नियमः? सर्वं वद।" मुकुन्दः उवाच – "गुरो, मम मृत्युः अनन्तरं यद् अभवत्, तत् वक्ष्यामि। अस्य पुण्यतीर्थस्य अनुग्रहेण मम स्मृतिरेव उद्भूतः। यदा तेन दुष्टनापितेन अहं हतः, यमस्य सेवकाः, भीमाः क्रूराः, माम् अपहरन्। तेषां पिङ्गलाक्षाः रक्तकेशाः कृष्णाङ्गाः दीर्घनखाः लघुका दीर्घपादाः च, चपलनासिकाः महादन्ताः च आसन्। 'एषः नीयताम्, नीयताम् धर्मराजस्य आज्ञया संयमनीपुरम्!' – इति परस्परम् ऊचुः। ततः तैः क्रोधपूर्णैः दण्डनकर्तृभिः, अहं क्रूरैः बन्धनैः बद्धः, लोहदण्डैः ताडितः, दुःखमयशरीरे स्थापितः। तैः दग्धशिलायाः मार्गे आकृष्यमाणः, भीषणवेदनया अहम् अट्टहासे विलपन्, पुनः पुनः ताडितः। तैः कठोरं भाष्यम् उक्तम् – 'यमदूताः ऊचुः – "तव गुरुवचनस्य अपमानात्, अचलं ब्रह्म वक्तुम्, महान् अपराधः कृतः। यमस्य पुरतः किं करिष्यसि? तस्य भीषणं मुखं द्रक्ष्यसि। पापस्य तव भयंकरं फलं भोग्यं। तस्मात् पापात्, हे पापिन्, अकालमृत्युः प्राप्तः।' इति उक्त्वा, क्षणात् बहुयोजनदूरं माम् आनयन्।" "संयमनीपुरम् आगत्य, यत्र धर्मराजः स्वयम् निवसति, तं नमस्कृत्य, माम् तस्य पुरतः स्थापयन्। 'एषः द्विजः पापी' – इति निवेद्य, धर्मराजः सभायाम् अभ्यधात्। धर्मराजः उवाच – 'सभे, मम वचनानि श्रूयन्ताम्। यदा ब्रह्मणा मम पदम् नियुक्तम् – तदा ब्रह्मा जगत्पितामहः माम् उवाच – "त्वं संयमनीपुरस्य अधिपः, अधर्मजनानां दण्डकर्ता। अपराधानुसारं दण्डं ददातु, हे चन्दसुत। यो मातापितरौ उपेक्षते, वा गुरुम् अपमानयति – एतौ द्वौ महापापिनौ, तौ त्वया नरके पतितव्यौ। दशसहस्रवर्षाणि यावत्, तौ सर्वेषु नरकेषु यातनां भजन्तु। दक्षिणदिग्पते, एतयोः दया न कर्तव्या।' धर्मराजः पुनः उवाच – 'ब्रह्मणः आज्ञया, गुरुप्रति अपमानिनां, वा मातापितृ-उपेक्षिणां, मम कर्म न भवति, हे सभे।' 'एषः ब्राह्मणः गुरुद्रोही। तस्मात् अकालमृत्युः प्राप्तः, मम आज्ञया, यमदूतैः इह आनितः।' 'हे सेवकाः, प्रथमं तं भीषणं रौरव नरकम् दशसहस्रवर्षाणि पतयन्तु; ततः अन्यत्र पुनः स्थापयन्तु।' 'यावत् कालम्, गुरुप्रति उपेक्षाकृतः पापी, सर्वेषु नरकेषु, स्वस्वकालम् शीघ्रं भजन्तु।'" मुकुन्दः पुनः उवाच – "हे वेदायन गुरो, तव सेवकाः धर्मराजस्य आज्ञया, माम् रौरव नरके बद्ध्वा पतितवन्तः। तत्र अहम् अतिदारुणं दुःखम् अनुभूतवान्, यत्र एकः क्षणः अपि कल्पवत् प्रतीतः। तत्र त्रिंशत् दिनानि स्थित्वा, एकत्रिंशदिने तस्मात् मुक्तः। यदा अस्थिप्रपाते अस्मिन उत्तमे तीर्थे पतितः, गुरुप्रति उपेक्षाजन्यं पापं तत्क्षणात् विनष्टम्। पुण्यतीर्थस्य कृपया स्वर्गम् प्राप्तवान्; चतुर्दश इन्द्राः यावत् कालम्, स्वर्गे सुखेन वासं करिष्यामि।" "यमपुरीमध्ये, तत्र वासिनः पापिनां प्रति भीषणा, धर्मात्मनां प्रति रम्याः। ते सिंहमुखाः, गजवराहमुखाः, महादंष्ट्राः, स्फीतपोटाः, मृगमुखाः, पिङ्गलकेशाः, दीप्तिमन्तः, दीर्घबाहवः च। पुण्यतीर्थस्य अनुग्रहेण, पापमुक्तः सन्, तत्र यमालये दिव्यरूपान् तान् द्रष्ट्वा। सर्वे सत्यवादिनः, विनयशीलाः, सदाचारयुक्ताः, दिव्याभरणधारिणः, दिव्यवस्त्रवेष्टिताः।" "एवं, हे प्रिय, त्वया यद् पृष्टम्, तत् सर्वं उक्तम्। अधुना, स्वर्गपतिस्थानं प्रति गन्तुं अनुमतिं देहि।" एवं श्रुत्वा, नारदः उवाच – तपस्वी गुरुः शिष्यस्य वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा, द्विजः मुकुन्दम् पुनः पप्रच्छ। वेदायनः उवाच – "बाल्ये, त्वं मम समीपे सर्वं अधीतवान्, गुरुस्नेहेन, शब्दविद्यया, वेदेन च सर्वाङ्गेण। त्वं भक्त्या मम सेवा कृतवान्, नरश्रेष्ठ। त्वयि, गुणाः शमः, दमः, अन्ये च साधुगुणाः दृश्यन्ते।" एवं पुण्यतीर्थस्य महिमा, गुरुप्रति श्रद्धा, पापस्य फलम्, यमलोकस्य दृश्याः, सर्वं मुकुन्देन गुरवे निवेदितम्।