इन्द्रप्रस्थस्य समीपे प्रवहन्ती कोशलानदी, हे राजन्, यमुनातटभूमौ तत्र, द्वौ जनौ रात्रौ शयनम् अकुर्वताम्। तयोः मध्ये अस्थिसंविधानं स्थाप्य, यात्रा-श्रमितौ तौ गाढनिद्रां प्राप्नुताम्। मध्यरात्रे सर्वयात्रिकेषु सुप्तेषु, एकः श्वा तत्र आगच्छत्, पक्वान्नभोजनस्य आकाङ्क्षया। सः समस्तशिबिरं विचरन्, पुनः पुनः पाकपात्राणि सूचयन्, पात्राणि च लिः, किञ्चिद् स्थलेषु शिरसि प्रहारं सहन्। शिरसि प्रहृतः, सः शान्तः पलायितः, प्रत्युत्तरं दातुं न शशाक, स्वपत्नीवशे स्थितपुरुषस्य इव। यत्र श्वा दण्डैः, पाषाणैः, अन्यैः च प्रहृतः, तत्र पुनः प्रविश्य, अन्नपात्रलोलुपः सः। सुखलाभेच्छया विचरन्, दरिद्रः गणिकास्नेहं यथा अन्वेषयेत्, तथा सः श्वा विचरन्, तौ सुप्तौ अपश्यत्। तयोः मध्ये स्थितं वस्त्रपुटं श्वा आदाय, किञ्चित् दूरं गत्वा, तं दन्तैः गृहीत्वा स्थितवान्। तत्र अन्तः अस्थीनि विदार्य, तानि मांसशून्यानि दृष्ट्वा, नदीजलं प्रति तानि क्षिप्तवान्। यदा तानि अस्थीनि जलं प्रति क्षिप्तानि, तदा, हे राजन्, दिव्यविमानमारुह्य मुकुन्दः तत्र आगच्छत्। तं गुरुं च अनुजं च सुप्तौ दृष्ट्वा, सः सौम्यं जागरयन्, प्रणम्य, दिव्यरूपेण गुरुम् उवाच। मुकुन्दः उवाच – हे वेदायन, भगवन्, ते नमः, अनुजाय च शुभम्। मम अस्थीनि, राजप्रासादात् पतितानि, अस्मिन पुण्यस्थले। मृत्युम् आसाद्य, नरकं गत्वा, तत्र फलं प्राप्तवान्; किन्तु अस्य पुण्यस्थलस्य कृपया, दिव्यत्वं प्राप्तवान्। तव दर्शनाय आगतः अस्मि, गुरोः, पुण्यस्थलस्वरूपः त्वम्। इदानीं विमानेन देवस्थानं गच्छामि। तव, अस्य पुण्यस्थलस्य, अनुजस्य च प्रणम्य, दृष्ट्वा, अनुमन्यस्व, स्वर्गं गच्छामि, सुखस्य मूलम्। नारदः उवाच – मुकुन्दस्य एतद्वचनं श्रुत्वा, गुरुः वेदायनः, विस्मितः सन्, विमानस्थितं तं उवाच। देवायनः उवाच – मुकुन्द, सत्यं वद; मृत्युम् आसाद्य, केन लोके गतः? स्वर्गं प्रति कुतः गच्छसि? तत्र किं जातम्? कः तस्य लोकेश्वरः? के जनाः? का तत्र धर्मः? सर्वं वद। मुकुन्दः उवाच – गुरोः, मृत्युपर्यन्तं यद् अभवत्, तत् वक्ष्यामि; अस्य पुण्यस्थलस्य कृपया, स्मृतिरेव उत्पन्ना। यदा तेन दुष्टनापितेन हतः, तदा यमस्य सेवकाः, उग्राः भीषणाः, मां नीतवन्तः। पीतलोचनाः, रक्तकेशाः, कृष्णाङ्गाः, दीर्घनखाः, लघवः, दीर्घपादाः, चपलनासिकाः, महादन्ताः च। "धर्मराजस्य आज्ञया, सः सम्यमन्यां नीयताम्" – इति परस्परं उक्तवन्तः। तद्वचनं कृत्वा, तैः कोपपूर्णैः, मां क्रूरैः बन्धनैः बद्ध्वा, लौहदण्डैः ताडितम्, दुःखरूपे शरीरे स्थापितम्। तैः तप्तमृत्तिकामार्गे आकृष्टः, तीव्रवेदना अतीव अभवत्, पुनः पुनः तैः ताडितः। ते मां कठोरं तिरस्कृतवन्तः – "गुरोः अपमानं यत् कृतवान्, अचलं ब्रह्म वक्तुम्, तेन महापापं कृतम्।" "यमस्य पुरतः किं करिष्यसि? तस्य भीषणं मुखं द्रष्टव्यम्। पापस्य घोरं फलम् अनुभवितव्यम्।" "एतस्य पापस्य कारणेन, अकालमृत्युम् प्राप्तवान्।" इति उक्त्वा, क्षणेन, दूरस्थं स्थानं नीतवन्तः। सम्यमन्यां पुरं नीत्वा, यत्र धर्मराजः स्वयं तिष्ठति। तं नमस्कृत्य, तस्य पुरतः स्थापितवन्तः। "अयं द्विजः पापी" – इति निवेदितम्। धर्मराजः मां दृष्ट्वा सभायाम् उवाच। यमः उवाच – "हे सभे, मम वचनं श्रुणु। ब्रह्मणा यदा अहम् अस्मिन् पदे नियुक्तः –" "तदा ब्रह्मा, लोकपितामहः, माम् उवाच – 'त्वं सम्यमन्याः अधिपः, अधर्मजनानां दण्डकर्ता।'" "दोषानुसारं दण्डं योजय, हे चन्दसुत। यो मातरं पितरं वा त्यजति, वा गुरुम् अपमानं करोति – एतौ महापापिनौ, तौ नरके स्थापय।" "यावन्ति वर्षाणि दशसहस्राणि, तावन्ति तयोः नरकभोगः। दक्षिणदिग्पते, तयोः कृपा न कर्तव्या।" यमः उवाच – "एवं ब्रह्मणः आज्ञया, गुरुव्यत्ययिनः, मातृपितृत्याजिनः, अहं कर्म न करोमि, हे सभे।" "अयं ब्राह्मणः गुरुद्रोही। तस्य द्रोहात् अकालमृत्युम् प्राप्तः, मम आज्ञया, यमदूतैः इह नीतः, दर्शनयोग्यः।" "हे सेवकाः, प्रथमं तं घोररौरव नरके दशसहस्रवर्षाणि क्षिप्त्वा, ततः अन्यत्र पुनः स्थापय।" "यावत् कालं, गुरुव्यत्ययिनः, सर्वे नरकेषु, तस्य तस्य कालं, शीघ्रं तिष्ठतु।" मुकुन्दः उवाच – "हे वेदायन, गुरोः, तव सेवकाः, यमस्य आज्ञया, मां घोररौरव नरके बद्ध्वा, तत्र क्षिप्तवन्तः।" तत्र अहम् अत्यन्तदुःखं, तीव्रवेदनां सहित्वा, एकः क्षणः युगवत् अभवत्। त्रिंशत् दिनानि तत्र स्थित्वा, ताम् वेदनाम् सहित्वा, एकत्रिंशे दिने, तस्मात् स्थानात् निर्गतः।