शृणु, भगवन्! एकदा धर्मनिष्ठाः ऋषयः पुण्यकथां पप्रच्छुः। यः पुरुषः तुलसीमालां कण्ठे धारयित्वा जनार्दनं सम्यगर्चयति, स प्रत्येकं पुष्पस्य दानेन दशसहस्रगवां फलमवाप्नोति। ये तु दुष्टबुद्धयः तर्केण मालां न धारयन्ति, ते हरिकोपाग्निना दग्धा नर्केभ्यो न मुक्तिम् आप्नुवन्ति। तुलसीमालां कदापि न परित्यजेत्, विशेषतः धात्रीमालां, या महापापविनाशिनी धर्मार्थकामदायिनी च। कलियुगे पुरुषस्य येषु केषु च केषु च धात्रीमाला स्पृश्यते, तावन्ति वर्षसहस्राणि केशवधाम्नि वसति। यः केशवाय तुलसीकाष्ठमालामर्पयित्वा भक्त्या धारयति, स निःसंशयं पापरहितः भवति। यमपतिं प्राप्नुवन्तो यमदूताः यदा तुलसीकाष्ठमालां पश्यन्ति, तदा वातेन उड्डीयमानपत्रवत् दूरतः पलायन्ति। द्विजश्रेष्ठ! यः पुरुषः पितॄन् तुलसीवनान्तर्गते वा धात्रीच्छायायां वा तर्पयति, तस्य पितरः मोक्षमवाप्नुवन्ति। ब्रह्मन्! यः धात्रीफलम् हस्ते शिरसि कण्ठे कर्णयोः वा मुखे धारयति, स हरिरेव ज्ञेयः। ब्रह्मन्! यः धात्रीपत्रैः फलैः च श्रीहरिं पूजयति, स एकेनैव पूजनेन कोटिजन्मार्जितपापं विनाशयति। द्विजोत्तम! कार्तिकमासे यज्ञदेवाः, ऋषयः, तीर्थानि च सदा धात्रीवृक्षस्य समीपे वसन्ति। कार्तिके द्वादश्यां यः पुरुषः धात्रीपत्रं वा तुलसीपत्रं वा समर्पयति, स दुःखपूर्णं नरकं न गच्छति। ब्रह्मन्! यः कार्तिके धात्रीच्छायायां भक्ष्यं भुङ्क्ते, तस्य संवत्सरार्जितान्नदोषाः सर्वे विनश्यन्ति। ब्रह्मन्! यः कार्तिके तुलसीवनमध्ये वा धात्रीमूले वा हरिं पूजयति, स निःसंशयं वैकुण्ठं प्राप्नोति। द्विजश्रेष्ठ! पापिष्ठोऽपि यः भक्त्या तुलसीमूले स्थापितं जलं शिरसि धारयति, स हरिधाम्नि प्रतिपद्यते। यः तुलसीपत्रात् पतितं जलं शिरसि क्षिपति, स सर्वतीर्थेषु स्नात इव मन्यते, अन्ते च हरिगृहं गच्छति। पूर्वमेकदा द्वापरयुगे महर्षेः पुरः श्रेष्ठो ब्राह्मणः आसीत्। स स्नात्वा तुलस्यै वनं समर्प्य गृहमगात्। तत्र आदित्यनामा पुरुषः, मार्तण्डसदृशतेजाः, पापभाराकुलश्च, क्षुधया पीडितः, तत्र भक्ष्यकाङ्क्षया समुपागमत्। स तुलसीमूलात् जलं पीत्वा सर्वपापविनिर्मुक्तः अभवत्। ततः तत्रासिमर्दननामा व्याघ्रः शीघ्रं समुपाजगाम। तेनोक्तम्—"भक्ष्यं भुक्तं, भुक्त्वा नष्टम्; किं शेषम्? त्वं मम पात्रे समुपस्थायागतः, क्रूर!" इति। स तमाक्रन्द्य ताडितवान्, तस्य जीवो निर्गतः। ततः कोपिताः यमदूताः पाशगदाधराः तं यमाज्ञया नेतुमुपाजग्मुः। बद्ध्वा नेतुं यमदूतैः, विष्णुदूताः समुपाजग्मुः; ते च पाशं छित्वा तं सुन्दररथे स्थाप्य शीघ्रं नीतवन्तः। ते विनयं कृत्वा पृष्टवन्तः—"कस्य पुण्येनायं नीयते?" तैरुक्तम्—"अयं पूर्वं राजा आसीत्, बहुपुण्यकृत्; संकटे सुन्दरीं स्त्रीं उद्धृतवान्। तस्य पापात् स यमलोकं गतः; तत्र यमाज्ञया त्वया ताडितः। तां ताम्राङ्गीं स्त्रीं कृत्वा, तया सह क्रीडित्वा, तप्तायां लोहशय्यायां राजा दुःखमवाप। यमाज्ञया स ज्वलनलोहस्तम्भमालिङ्ग्य चिरकालं तत्र स्थितवान्। यमगृहे अन्यैः क्षारतोयानिषिक्तः, पुनः पुनः शेषनरकेषु प्रविष्टः। जन्मलब्ध्वा दीर्घकालदुःखं भुङ्क्ते। किंतु तुलसीमूलजलपानात् हरिधाम्नि प्रतिपद्यते।" एवमुक्त्वा यमदूताः यथागतं निर्गताः; विष्णुदूतैः सह स वैकुण्ठमन्दिरं गतः। ब्रह्मन्! तुलस्याः पावन्याः पापविनाशिन्याः माहात्म्यं कीर्तितम्। या भक्त्या तां सेवन्ते, तेषां किमनप्राप्यं मुनिश्रेष्ठ? शौनक उवाच—"भगवन् सूत! कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकस्य, पावकपुण्यदायिनः, माहात्म्यं कृपया कथय।" सूत उवाच—"शृणु शौनक! यत्पृच्छसि, पापनाशकम्, अन्त्यपञ्चकस्य पुण्यं वक्ष्यामि। मुनिश्रेष्ठ! व्रतानां विष्णुपञ्चकं श्रेष्ठम्; तस्मिन् श्रीहरिं राधया सहितं भक्त्या पूजयेत्। गन्धैः पुष्पैः धूपैः दीपैः वस्त्रैः फलैः च विविधैः पूजयित्वा, सर्वपापविमुक्तः विष्णुधाम्नि गच्छति। ब्रह्मचारी गृहस्थः वानप्रस्थः संन्यासी वा—कोऽपि विष्णुपञ्चकं कृत्वा परमपदं न प्राप्नोति। विष्णुपञ्चकं पुण्यं पापहरं प्रसिद्धम्; तत्र स्नानात् सर्वतीर्थफलमवाप्नोति। श्रीहरिसमक्षं तुलसीसमीपे वा, यः घृतपूर्णदीपं भक्त्या समर्पयति, तस्य स्वर्गे श्रीहर्यर्थं प्रीत्यै विष्णोः सद्म गम्यते; पापिष्ठोऽपि हरिधाम्नि प्रतिपद्यते, सत्यमेव वदामि। अच्युतं मदुक्षीरघृतादिभिः भक्त्या स्नापयति चेत्, तस्मै सन्तुष्टो हरिः किं न ददाति? उत्तमं नैवेद्यं समर्पयेत्; चतुर्मुखो ब्रह्मापि तस्य पुण्यस्य परिमाणं न जानाति।" एवं पुण्यश्लोकमाहात्म्यं तुलस्याः धात्रीवृक्षस्य च, कार्तिकमासस्य विष्णुपञ्चकस्य च, सुसम्पूर्णं श्राव्यं सन्तः सम्यगधीयन्ते।