स सुतरां प्रयत्नं कृत्वा तस्य द्वारस्य भेदनाय यत्नमकरोत्, किन्तु तद्धि लौहयन्त्रेण सुरक्षितमासीत्, तेन तद्भेदनं न शशाक। ततः स तद् ब्राह्मणगृहं समारुह्य प्रविवेश; प्रविश्य च तं दरिद्रं पुरुषं तं क्रूरः स्पर्शयामास। स तु पापकृत् तैलपाकः स्तेन्यकर्मणि प्रवृत्तः सन्, गृहस्योपर्युपरि जगाम, तत्र च दुःखितौ सुप्तौ तौ दम्पती दृष्टवान्। तयोः सुवर्णाभरणेषु लोभात् स समीपमुपेत्य, शय्यायां स्थितानि बहून्याभरणानि एकत्र संस्थितानि सङ्गृह्य तानि गृह्णातुमिच्छन् हस्तं प्रासारयत्। तस्मिन्नेव काले, तैलपाकस्पर्शेन सन्त्रस्तः स ब्राह्मणः प्रबुद्धः, न किञ्चिदब्रवीत्, नेत्राणि निमील्य शयान एव स्थितः। तदा तेन दुष्टस्तेनाभरणानि तस्य शरीरेभ्यः गृह्णति। यदा स तैलपाकस्तत्रत्यागमनाय उद्यतः, तदा स ब्राह्मणः स्वधनहानिं सोढुं न शशाक, तं चोरं बाहुभ्यां दृढमालिङ्ग्य जग्राह। ततः स चोरः, राजन्, कृपाणेन तं ब्राह्मणं जघान, उदरं विदार्य, स ब्राह्मणः पितरौ मातरं च आह्वयन् प्राणान् ससर्ज। जनाः तस्य समीपमुपेत्य पृच्छन्ति—“किं जातम्? किमेतत्?”—इति। ते च तं दृष्टवन्तः, तस्यांतराणि निष्क्रान्तानि, स्रवद्रुधिराङ्गं दृष्ट्वा। ते पृष्टवन्तः—“मुकुन्देन कस्य कृतमेतत्?”—इति। स च क्लेशेन स्वबान्धवान् सर्वं न्यवेदयत्। मुकुन्दः उवाच—“ममैव पूर्वकर्मणां विपाकः अयं, न कश्चिदेकः सुखदुःखयोः दाता देहिनाम्।” धर्माधर्मयोः अपि पूर्वकर्मणि मूलमस्ति इति। एवं वदन्, स पीडया पीडितः, राजन्, सखीनां सन्निधौ प्राणान् त्यक्तवान्। तस्मिन्नेव काले तस्य माता सती ब्राह्मणी शोकवशात् विलपन्ती तस्य शिरः कर्णाभरणयुक्तं स्वाङ्के निधाय उवाच—“हा पुत्र, त्वया मम विनाशः कृतः, त्वद्गमनसमये। यथा पश्चिमगिरिपृष्ठे सूर्यास्ते सौन्दर्यं दिनस्य नश्यति, तथेदानीं त्वदीयं शरीरं चन्दनाभ्यञ्जनार्हं धूल्युपहितं दुःखसागरं मां नयति। यद् तव ताम्बूलसेवनस्य प्रेमा आसीत्, तदेतस्य रक्तश्लेष्मणः निष्क्रमणस्य कारणम्; तव नेत्रे, यानि पद्मसौन्दर्यं अतिशेयुः, अधुना तिमिरपटलच्छन्ने। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, प्रिय, स्वशिष्येभ्यः स्वयमुपदिश। यथा वैश्वदेवकर्मणि अन्ते अतिथिं समर्चयन्ति, एवं तव मित्राणि द्वारे स्थित्वा त्वां आह्वयन्ति—तत्र गच्छ। यद्यद् दातव्यं, तद् देहि; यद्यद् ग्राह्यम्, तद् गृहाण; हा, मम प्रत्युत्तरं देहि, तव पादयोः पतामि। अन्यथा तव पार्श्वे अहम् अपि प्राणान् त्यक्ष्यामि।” एवं वदन्ती, मुकुन्दपत्नी मूर्च्छिता बभूव। सा पतिं स्वाङ्के निधाय विलपन्ती, उवाच—“मम वचनानि शृणु, हे सागरसदृश, तव नाम्ना गम्यमार्गेण। यदि कोऽपि कोपः अस्ति, तद्वद साक्षात्; पूर्वं कदापि त्वया मम प्रति मौनं न कृतम्; किं किल कोऽपि भ्रातृपुत्रः त्वां निन्दितवान्? तव शुकः यः पञ्जरे रक्ष्यते, स तव विना न खादति; तस्मै सुपाकं चोरिकां ददातु, मधुरस्वरेण काकः अपि। तयोः शुकराजकाकयोः—‘राम राम हरे कृष्ण विष्णो’—इति नामावलिं पठ, उत्तिष्ठ, तौ शिक्षय, ते हि बुद्धिमन्तः। किं मया अपराधितं यत् त्वं न भाषसे? यद् त्वया मम दत्तं, तद् अहं सम्यक् रक्षितवती। यद् मम गर्भे स्वतेजः न्यवेशयः, प्रसवकाले तद् अहं न त्यक्ष्यामि; त्वां अनुगमिष्यामि।” एवं विलपन्ती, सा मुकुन्दप्रिया न रुरोद, पतिं अनुगन्तुमनसा स्थिता। तदा मुकुन्दस्य गुरुः वेदायनः नाम, परिव्राड् भूमौ विचरामास, स गृहं समुपेत्य पप्रच्छ—“क्व गतः मुकुन्दः, तस्य माता पत्नी च? न दृश्यन्ते।” तत्र दासी प्रत्युवाच—“मम स्वामी रात्रौ चोरेण हतः, स्नुषायाः सर्वाभरणानि वस्त्राणि च हृतानि। स मृतः, गृहोपर्युपरि भूमौ पतितः; तत्रैव तस्य माता, पत्नी, भ्रातरश्च सन्ति। ते महाशोकसागरे निमग्नाः विलपन्ति, हे गुरो।” नारद उवाच—दास्याः वचनं श्रुत्वा, वेदायनः तं गृहं समारुह्य मृतं गृहस्थं ददर्श; तत्र बान्धवान् बहु रुदतः समीपे दृष्ट्वा, तान् दुःखसागरात् उद्धर्तुमिच्छन्, स प्राज्ञः उवाच—“माता, त्वं सत्यम् वद; आत्मनः दुःखमेव भवति, शरीरस्य न वा। एषः देहः पञ्चभूतसमूहः, पूर्वकर्मणः परिणामः। तेषां क्षये, पृथक्करणं जायते; तेषां संयोगः कर्मणा, तदेव जन्म; तेषां भेदः, तदेव मरणम्; पण्डितैः एष एव तत्वनिर्णयः। अतः, जडस्य पराधीनस्य देहस्य शोकः न कर्तव्यः; अनाद्यविद्यया जीवः जन्ममरणयोः भ्राम्यति। अहं देहोऽस्मीति बुद्ध्या, स्वात्मानं देहे कल्पयति, स तु न तव स्वभावः; तस्य उपशमे, शुद्धरूपं निराकारं ब्रह्म एव प्राप्यते।