राजन्, त्वं यदि अयोध्यायां किमपि पवित्रं वर्तते इति इच्छसि श्रोतुम्, तर्हि स्वकथां मम निवेदय, यतोऽहं तव अमृतवचांसि श्रोतुम् अतिव उत्सुकः अस्मि। नारदः उवाच—अत्र एकः पुण्यकथाः अस्ति, या महापापनाशिनी, सूत्रधारस्य च द्विजस्य च नाम्ना मुकुन्दः, तयोः वृत्तान्तः, यावन्ति अद्यतनकाले एव अभवत्। राजन्, तत्र चण्डकः नाम नापितः ब्रह्मघ्नः, च मुकुन्दः नाम द्विजः अकालमृत्युम् प्राप्तः, तौ उभौ कोसलया अनुग्रहात् स्वर्गं प्राप्तवन्तौ। चन्द्रभागानदीतीरे तत्र नगरी प्रतिष्ठिता आसीत्। तत्र पापात्मा चण्डकः नाम नापितः निवसति स्म, सर्वैः निन्दितः। सः चौर्येण परधनं गृह्णाति स्म, दुष्कृत्येषु प्रवृत्तः, यात्रिकान् शस्त्रैः, रज्जुभिः, अन्यैः साधनैः च अपहरति स्म। सः सदा जूये मद्ये च आसक्तः, परदाराभिलाषी च। देवालयस्य प्राकारं भित्वा, तस्य ईंटाशिलाः विक्रीणाति स्म। तस्य समीपे मुकुन्दः नाम ब्राह्मणः निवसति स्म, धनसम्पन्नः, वेदविधौ निपुणः। एकदा रात्रौ, स्वपत्नीं आलिङ्ग्य, सः गाढनिद्रां गतः, रमणक्लान्तशरीरः, निर्भयः। तदा चण्डकः मध्यरात्रे तस्य गृहम् प्रविश्य, यत् किंचिद् आभरणं द्रव्यं वा तत्र आसीत्, तद् अपहर्तुम् इच्छन्। यत् यत् बहिः उपयुक्तं तत्र स्थितम्, तत् गृहित्वा स्वगृहं गतः, पुनः तस्य ब्राह्मणस्य गृहम् प्रविवेश। सः महता प्रयत्नेन द्वारं भित्तुम् अयतत्, किन्तु तद् लोहयन्त्रेण बद्धम् आसीत्, न च शक्नोत् तद् उद्घाटयितुम्। ततः उपरि आरोह्य, तस्य ब्राह्मणस्य गृहम् प्रविवेश। प्रविश्य, सः क्रूरः दीनम् उपरि हस्तम् स्थापयामास। सः पापिष्ठः नापितः चौर्यकर्मणि प्रवृत्तः, उपरितलम् आरोह्य, तत्र दम्पती गाढदुःखितौ सुप्तौ च दृष्टवान्। तयोः आभरणलोलुपः सन्, शय्यान्ते स्थितानि अनेकानि आभरणानि अपहर्तुम् उपचक्रमे। नापितः हस्तं प्रक्षिप्य तानि गृह्णातुं यत्नं चकार। तदा तस्करस्य स्पर्शात् ब्राह्मणः भयाकुलः प्रबुद्धः, किन्तु न किञ्चित् अवदत्, नेत्रे निमील्य, तत्रैव शयानः। यदा तस्करः तस्य शरीरात् आभरणानि गृह्णाति स्म, तदा निर्गच्छन्तं तं ब्राह्मणः दुःखात् न सहमानः, उभाभ्यां बाहुभ्यां तस्करं गृहीत्वा, वल्गयामास। तदा, राजन्, तस्करः तं ब्राह्मणम् कृपाणेन हत्वा, तस्य उदरं विदार्य, सः पितरौ मातरं च आह्वयन् विलप्य च पतितः। जनाः तत्र आगत्य पृच्छन्ति स्म—"किमेतत्? किं जातम्?"—दृष्ट्वा तं, तस्य अन्त्राणि निर्गतानि, शरीरं रक्तलेपनम्। ते मुकुन्दम् अपृच्छन्—"केन एषा क्रिया कृताऽस्ति?"—सः क्लेशेन स्वबान्धवान् प्रति उक्तवान्। मुकुन्दः उवाच—"एषः केवलं मम पूर्वकर्मणां विपाकः; न कश्चिद् सुखदुःखस्य दाता अस्ति कस्यचित् देहिनः। धर्माधर्मौ अपि पूर्वकर्म मूलकौ।" नारदः उवाच—एवं उक्त्वा, सः तीव्रवेदनया पीडितः, सखीनां सन्निधौ प्राणान् त्यक्तवान्। तस्मिन्नि समये तस्य जननी, सती ब्राह्मणी, सुतं शिरसि कर्णाभरणयुतं स्वगात्रे स्थाप्य, विलपन्ती उवाच—"हाहा, तव वियोगेन अहं नष्टा। यथा सूर्यः पश्चिमपर्वतं प्रति अस्तमितः सन् दिवसस्य शोभां हरति, तथा त्वदीयं शरीरं, चन्दनलेपनार्हम् अपि, धूलिना आवृतम्, मां दुःखशोकसागरे निमज्जयति।" "त्वया निर्मितः ताम्बूलचर्वणव्यवहारः एव रक्तकफनिष्क्रान्तेः कारणम्; तव नेत्रे, या कदापि पद्मसौन्दर्यं अतिक्रान्तवन्तौ, तौ अपि इदानीं तमसा आच्छन्ने। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, प्रिये, स्वशिष्येभ्यः स्वयमेव शिक्षां ददातु।" "यथा वैश्वदेवकर्मणः समाप्तौ आगते अतिथये पूजनं क्रियते, तथैव तव सखायः द्वारे स्थिताः, त्वाम् आह्वयन्ति—तत्र गच्छ। यत् दातव्यं तद् देहि, यत् ग्राह्यम् तद् गृहाण; हाहा, माम् उत्तरं ददातु, तव पादयोः पतामि।" "अन्यथा, अहम् अपि तव समीपे प्राणान् त्यक्ष्यामि।" नारदः उवाच—एवं उक्त्वा, मुकुन्दपत्नी अपि मूर्च्छिता। सा पतिं शिरसि स्थाप्य, विलपन्ती उवाच—"मम वचनानि शृणु, हे सागर! तव नाम्नः पथेन। यदि कोपितः स्याः, तर्हि साक्षात् मम सन्निधौ उक्त्वा; पूर्वं कदापि एवमवदः न; किं तव कनिष्ठेन भ्रात्रा कश्चित् अपराधः कृतः?" "तव शुकः, यः पञ्जरे स्थितः, त्वया विना अन्नं न खादति; तं सुपाकं चोरं भोजय; मधुरस्वरा शारिकां च। तयोः शारिकायाः शुकस्य च, 'राम, राम, हरे कृष्ण, विष्णो' इति नामावलिं पठ; तौ बुद्धिमन्तौ, तौ शिक्षय।" "किं मया तव प्रति कृतं दोषं, यत् त्वं मम न भाषसे? यत् त्वया मम दत्तं धनं, तद् अहम् यथावत् रक्षितवती। यत् त्वया मम उपन्यस्तम्, भगवन्—स्वतेजः मम गर्भे—जातकाले तं न त्यक्ष्यामि; त्वामनुगमिष्यामि।" नारदः उवाच—एवं विलप्य, सा मुकुन्दप्रियं पतिं अनुसरन्ती, अशोच्येव स्थितवती। ततः मुकुन्दस्य गुरुर्वेदायनः नाम, भूमौ परिव्राजकः, तस्य गृहम् आगतः, राजन्। सः पृच्छति स्म—"क्व गतः मुकुन्दः? क्व तस्य धीरमाता भार्या च? दृश्यन्ते न हि।" तत्र दासी प्रत्यवदत्।