यस्य पादौ फलवन्तौ साक्षात् तस्य गमनाय योग्यौ भवन्ति, तस्यैव हस्तौ पुण्यशब्दार्हौ ये पूजनकर्मणि प्रवर्तन्ते। तद्वद् या शिरः श्रीहरेः प्रणामे नतं भवति, सा शिरः श्रेष्ठा; या जिह्वा हरिम् स्तौति, सा धन्या; यः चित्तः तस्य पादानुगमनं करोति, स उत्तमः। यस्य रोमाणि हरिनामश्रवणसमये पुलकितानि भवन्ति, सः पूज्यः; यस्य नेत्रयोः अच्युतकृपया अश्रूणि स्रवन्ति, सः धन्यः। हा, जनाः भाग्यवशात् महतीं मोहां प्राप्नुवन्ति; केवलं नामोच्चारणेन मुक्तिर्लभ्यते, तथापि ते तद्ग्रहणं न कुर्वन्ति। ये च मलिनचित्ताः स्त्रीसङ्गरता मोहिता, तेषां केशेषु कदापि कृष्णनामश्रवणसमये पुलकः न जायते। मूढाः ते, ये अनियता अपि पुत्रादिषु शोकवशात् संतप्ताः; ते बहुभिः वाक्यैः रुदन्ति, किन्तु कृष्णनाम कीर्तिं न कुर्वन्ति। इह लोके जिह्वां लब्ध्वापि ये कृष्णनाम न उच्चरन्ति, ते मोक्षोपायमपि लब्ध्वा प्रमादेन पतन्ति। अतः पुरुषः कर्तव्ययोगेन विष्णुं यत्नेन पूजयेत्; कर्तव्ययोगेन पूजितः विष्णुः एव तुष्टः भवति, अन्यथा न। विष्णोः पूजनं पुण्यक्षेत्रादपि श्रेष्ठं क्षेत्रं स्मृतम्; सर्वेषु पुण्यक्षेत्रेषु स्नानपानमग्नानां यत् फलं प्राप्यते, तत् एव कृष्णसेवया लभ्यते। केवलं पुण्यात्मानः कर्तव्ययोगेन हरिं पूजयन्ति। अतः, हे मुनयः, श्रीकृष्णं, परममङ्गलं, पूजयध्वम्। एवं पञ्चाशत्तमोऽध्यायः "विष्णुभक्तिस्तुतिः" नाम्ना श्रीपद्मपुराणस्य स्वर्गखण्डे समाप्तः। ततः मुनयः सुतं पप्रच्छुः—"हे सुत! कः स कर्मयोगः येन हरिः पूज्यते? हे भाग्यवन्, वक्तुमर्हसि, कथं स तुष्यति। केन प्रकारेण परमात्मा भगवाञ् मुमुक्षुभिः पूजनीयः? सर्वलोकानां रक्षार्थं धर्मसंरक्षणार्थं च तद्वद। हे सुत, तं कर्मयोगं विस्तरेण वद, यः साक्षात्कृतः। एवं श्रोतुमुत्सुकाः विप्राः त्वामग्रे तिष्ठन्ति।" सूत उवाच—"एवमेव प्राचीनकाले सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः अग्निसमप्रभैः मुनिभिः पृष्टः। तेन यत् उत्तरं दत्तं, तत् शृणुत।" व्यास उवाच—"हे मुनयः, शृणुत! यं कर्मयोगं ब्राह्मणानां परमफलदं सनातनं वक्ष्यामि। यत् सर्वं परम्परया स्थापितं, तत् ब्राह्मणानां हिताय प्रदर्शितम्। पूर्वे काले मनुः प्रजापतिः शृण्वद्भ्यः ऋषिभ्यः तदुक्तवान्। एष धर्मः सर्वरोगनाशकः, पुण्यः, ऋषिसमूहैः आचरितः। एकचित्तेन मम वाक्यानि शृणुत। उपनयनं कृत्वा द्विजश्रेष्ठः अष्टमे वर्षे गर्भात् वा जन्मात् वा, स्वीयसंप्रदायविधिना, वेदान् अधीयीत। तेन दण्डं धारयेत्, मेखलां धारयेत्, यज्ञोपवीतं बिभ्र्याद्, कृष्णाजिनं धारयेत्, मुनिवद् वसेत्, भिक्षया जीवेत्, आचार्यस्य हिताय कर्म कुर्यात्, आचार्यस्य मुखं पश्येत्। यज्ञोपवीतस्य कर्ता ब्रह्मा प्राचीनकाले तन्तुत्रयं ब्राह्मणानां कृत्वा, तद्वा कुशात् वस्त्राद्वा निर्मितं भवेत्। द्विजः सदा यज्ञोपवीतं धारयेत्, शिखां च सदा बद्धां कुर्यात्। अन्यथा यत्कर्म, तदप्राप्तम्। अपरिणतवस्त्राणि वा पिङ्गाक्षौद्रवर्णानि वा धारयेत्; शुभ्रं सूक्ष्मतन्तुना कृतं श्रेष्ठम्। उत्तरीयम् अपि कृष्णाजिनं विधत्तम्; तस्याभावे गोचर्म वा अजिनं वा यथाविधि योजयेत्। दक्षिणभुजं समुन्नम्य वामभुजोपरी स्थापयित्वा यज्ञोपवीतं सदा उपवीतम् इति स्मृतम्; ग्रीवायां धारयन् निवीतम्। वामभुजं समुन्नम्य दक्षिणे स्थापयित्वा प्राचीनावीतं भवति, पितृकर्मणि तदुपयुज्यते। अग्निशालायां, गोशालायां, यज्ञे, तपसि, स्वाध्याये, भोजनकाले, ब्राह्मणसन्निधौ च सदा यज्ञोपवीतं धारयेत्; एष सनातनः नियमः। ब्राह्मणस्य मेखला त्रितन्तुना मुञ्जेन कर्तव्या; मुञ्जाभावे कुशेन वा, एकेन वा त्रिभिः ग्रन्थिभिः कर्तव्या। द्विजः द्वौ दण्डौ धारयेत्—एकं वेणुवनस्य, अन्यं पलाशस्य, केशान्तपर्यन्तौ। अन्यथा यज्ञयोग्यतरुकृतं, सौम्यं निर्मलमपि स्वीकरोतु। सायं प्रातः संध्यामुपास्य द्विजः श्रद्धया कर्तव्यः; तां कामलोभभयमोहाद् उत्सृज्य पतितः भवति। ततः शुद्धचित्तः सायं प्रातः अग्निहोत्रं कुर्यात्; स्नात्वा देवर्षिपितृगणान् तर्पयेत्। पुष्पपत्रयवतोयैः देवताः पूजयेत्; वृद्धेषु सदा विनयवान् स्यात्, धर्मेण। सुप्रणामपूर्वकं "अहं फल्गुनः, भगवन्" इति वदेत्, निद्रालस्यादिरहितः, दीर्घायुषः आरोग्यार्थं। प्रत्युत्तरं ब्राह्मणः "दीर्घायुष्मान् सौम्य" इति वदेत्, नाम च दीर्घाक्षरं कुर्यात्। प्रत्युत्तरं न जानाति यः ब्राह्मणः, तं पण्डिता न प्रणमन्ति; स शूद्रसमः। आचार्यपादयोः स्पर्शे वामपादं वामहस्तेन, दक्षिणपादं दक्षिणहस्तेन स्पृशेत्। लौकिकं वा वैदिकं वा आध्यात्मिकं वा ज्ञानं यत्नेन लब्ध्वा, प्रथमं आचार्यं प्रणमेत्। देवकार्ये जलं भिक्षां पुष्पं समिधं वा न गृहीत्वा, तादृशेषु कार्येषु न प्रवर्तेत्। एवं सुसम्पादिते धर्ममार्गेण ब्राह्मणः कर्मयोगेन हरिं पूजयेत्, तेन एव स भगवान् तुष्यति, नान्यथा।