युधिष्ठिर महाभाग! भूमेः प्रारम्भात् आरभ्य ये सर्वे अपि महानुभावाः स्थिताः, तान् त्रिदेवानां शक्त्या प्रतिष्ठितान् विद्धि। एष यज्ञभूमिः, प्रजापतेः क्षेत्रं, प्रयागनाम्ना ख्यातिम् आप्नोति। अयं प्रयागः, युधिष्ठिर, पुण्यः पवित्रश्च। अतः त्वं भ्रातृभिः सहितः राज्यं पालय। एवं प्रयागमाहात्म्यवर्णनपर्याप्ते अष्टचत्वारिंशत्तमे अध्याये स्वर्गखण्डे पद्ममहापुराणे समाप्तिः। ततः सूतः उवाच—पाण्डवाः सर्वे धर्मनिष्ठाः भ्रातृभिः सहिताः ब्राह्मणान् प्रणम्य, आचार्यदेवताः पूजयामासुः। तस्मिन्नेव क्षणे वासुदेवः अपि आगतः; माधवः पाण्डवैः सर्वैः सम्यक् पूजितः। कृष्णेन च महात्मभिः सहितः धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः पुनः राज्याभिषिक्तः। एतस्मिन्नन्तरे महात्मा मार्कण्डेयः ‘स्वस्ति अस्तु’ इति उक्त्वा स्वाश्रमं शीघ्रं जगाम। ततः धर्मात्मा युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह महादानं दत्तवान्; एवं धर्मपुत्रेण युधिष्ठिरेण दानं कृतम्। यः शुभे दिने उत्तिष्ठन् एतत् पठति वा शृणोति, स सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति। तदा वासुदेवः उवाच—‘मम वचनं कर्तव्यम्; स्नेहात् एतत् वदामि। यज्ञनिष्ठः सदा भव, प्रयागे एव विहर, निरुपद्रवः। प्रयागं स्मरन् अस्माभिः सह, युधिष्ठिर, त्वं स्वर्गलोकं शाश्वतं प्राप्स्यसि। यः प्रयागयात्रां करोति वा तत्र वसति, स सर्वपापविनिर्मुक्तात्मा स्वर्गलोकं प्राप्नोति। यः दानग्रहणं वर्जयति, सन्तुष्टः, नियमशीलः, शुचिः—यः अहंकाररहितः, कोपशून्यः, सत्यवादी, व्रतान्वितः, सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यति, स तीर्थफलम् आप्नोति। ऋषिभिः देवैः च यज्ञा विधिवत् उक्ताः, किन्तु दरिद्रेण यज्ञः न शक्यते कर्तुम्। यज्ञः बहुविधोपकरणसम्पन्नः, विविधद्रव्यसमूहो यत्र, सः केवलं धनिनां वा सामर्थ्यवतां शक्यः। पुनः, नरश्रेष्ठ, शृणु—दारिद्र्ये अपि पण्डितैः लभ्यते यत्, तत् यज्ञफलसमानं पुण्यम्। एष ऋषिसंप्रदायस्य परमं रहस्यम्—तीर्थयात्रायाः पुण्यं यज्ञात् अपि अधिकम्। दशसहस्रकोटयः त्रिंशच्च कोटयः च उत्तमानां माघमासे गङ्गां यान्ति। अतः त्वं, महाबाहो, राज्ये सुखेन निवस, यज्ञकर्तृरूपेण विशेषतः पुनः पश्यसि। एवं स्वर्गखण्डे पद्ममहापुराणे प्रयागमाहात्म्ये एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। ततः ऋषयः ऊचुः—‘यद् उक्तं त्वया, यच्च पृष्टं, सर्वं सम्यक् विस्तरशः उक्तम्। पुनः एकं पृच्छामः, ब्रूहि, विप्रश्रेष्ठ।’ ‘पुण्यक्षेत्रसेवायाः फलं किम्? एकेन कर्मणा सर्वेषां फलप्राप्तिः कथं?’ इति। सूतः उवाच—‘कर्मपथः वर्णानां द्विजादिभ्यः विधीयते। तेषां बहुविधाः, किन्तु एकः श्रेयान्—हरौ भक्तिः, या मनसा वाचा च। स एव विजयी, स एव विजयी, स एव निःसंशयम् विजयी—यः केवलं हरिं, सर्वदेवताधिपतिं, पूजयति। हरिनाममहामन्त्रेण पापराक्षसः विनश्यति; एकवारं शुद्धभावेन परिक्रम्य हरिं। सर्वतीर्थस्नानफलम् आप्नोति—न संशयः; हरिदर्शनात् सर्वतीर्थफलप्राप्तिः। विष्णोः परमानि नामानि जपन् सर्वमन्त्रफलम् आप्नोति; तुलसीगन्धनं विष्णवे समर्पितं, तत् अपि समं फलं ददाति। स यमस्य घोरं विकटमुखं न पश्यति; एकवारं कृष्णाय नमस्कुर्वन् अपि मातुः स्तनपानं न वृथा करोति। ये जनाः हरिपादाभ्यां मनः स्थापयन्ति, तान् नित्यं नमामि—पुलिन्दाः श्वपचाः वा अन्ये जना अपि। ते अपि पूज्याः, परमभाग्यवन्तः, ये केवलं हरिपादसेवायाम् एव स्थिताः; तर्हि ब्राह्मणाः भक्ताः राजर्षयः च कियदधिकं पूज्याः? हरौ भक्तिं स्थापयित्वा पुनः गर्भं न पश्यति; यः पुरुषः उच्चैः शब्देन नृत्यन् हरिनाम उच्चारयति। स लोकं पावयति, विप्राः, यथा गङ्गाद्याः पावयन्ति; तस्य दर्शनात्, स्पर्शनात्, संभाषणात् अपि भक्त्या सर्वे पाव्यन्ते। स पापात् ब्रह्महत्यादिभ्यः विमुक्तः—न संशयः; यः हरिं परिक्रम्य उच्चैः नाम उच्चारयति। हस्तताडनं मधुरध्वनिं कुर्वन् अपि ब्रह्महत्यापापं तेन हस्तताडनेन विनश्यति। यः हरिभक्तिं न वक्तुम् इच्छति, तस्य श्रवणेन वा कथाश्रवणेन, तस्य दर्शनमात्रेण पुरुषः शुद्ध्यति। तर्हि तस्य पापेषु किम् संशयः, महर्षयः? कृष्णस्य नाम सर्वतीर्थेषु श्रेयस्करम्। ये कृष्णनामग्रहणपरायणाः, ते जगत् तीर्थमयं कुर्वन्ति; अतः, ऋषिश्रेष्ठाः, एतस्मात् पुण्यात् परं नास्ति।