श्रीमार्कण्डेय उवाच— नरपतिश्रेष्ठ! यो जनः गावं वह्निं ब्राह्मणं शास्त्रं सुवर्णं जलं स्त्रियं जननीं जनकं वा निन्दति, तस्य न स्वर्गगमनं, न चोत्तमस्थानलाभः, इति प्रजापतिरब्रवीत्। योगस्य प्राप्तिश्चात्र परमदुर्लभा कथिता। ये तु पापकर्माणः पुरुषाः, ते घोरं नरकं यान्ति; ये हस्तिनं, अश्वं, गावं, वाहनं, रत्नं, मुक्तां, सुवर्णं वा चोरयन्ति, ते अपि तत्र पतन्ति। यश्च चौर्येण किञ्चित् गृहित्वा तदनन्तरं ददाति, तस्य दानं स्वर्गाय न कल्पते, यत्र भोगिनः रमन्ते। एवं कर्मसु प्रवृत्ताः अधमाः नरके पच्यन्ते। एवं योगो धर्मश्च दातारश्चोक्ताः, हे युधिष्ठिर! सत्यस्य वा असत्यस्य, सतत्त्वस्य वा असतत्त्वस्य यद् फलम्, तदहं स्पष्टं कथयामि यथा स्वयमधिगम्यते। एवं प्रायागमाहात्म्ये षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। मार्कण्डेय उवाच— शृणु पुनः, राजन्! प्रायागस्य माहात्म्यं, तथा नैमिषं, पुष्करं, गोतीर्थं, सिन्धुसागरसंयोगं च। कुरुक्षेत्रं, गया च, गङ्गासागरसंयोगश्च—एतानि बहूनि पुण्यक्षेत्राणि, पुण्यशिखराणि च। दशसहस्राणि पुण्यतीर्थानि त्रिंशद् कोट्यधिकानि च नित्यं प्रायागे सन्ति, इति विद्वांसः वदन्ति। तत्र त्रयः वह्निकुण्डाः सन्ति, येषु मध्ये जाह्नवी वहति; सा प्रायागात् निस्सरन्ती सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठा पूज्यते। तत्र सूर्यतनया देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता, प्रायागे गङ्गया यमुनया च सह स्थित्वा लोकान् धारयति। गङ्गायमुनयोर्मध्ये देशः पृथिव्याः गर्भ इव मन्यते; राजेन्द्र! प्रायागस्य षोडशभागमपि अन्यैः समं न शक्यते कर्तुम्। वायुः उक्तवान्—त्रिंशद् लक्षाणि अर्धं च दिव्यानि मानुषाणि च तीर्थानि, सर्वाणि गङ्गायां समाहितानि। प्रायागः कंबलाश्वतरयोः प्रतिष्ठानं, तथा भोगवत्याः, अयं च प्रजापतेः वेदीति। तत्र, हे युधिष्ठिर! देवाः यज्ञाश्च साक्षात् रूपं गृह्णन्ति; तपोबलसम्पन्नाः ऋषयश्च प्रायागं पूजयन्ति। धनाढ्यराजानः देवाश्च तत्र यज्ञान् कुर्वन्ति; अतः, भारत, त्रिषु लोकेषु प्रायागात् पुण्यतरं नास्ति। तस्य प्रभावात्, महाबाहो! सर्वाणि तीर्थानि अतिक्रामति; तत्र दशसहस्राणि तीर्थानि, त्रिंशद् लक्षाण्यधिकानि सन्ति। यत्र पुण्या गङ्गा वहति, तद् देशं तपोवनं; तं देशं सिद्धिक्षेत्रं विद्धि, गङ्गातटे स्थितम्। एष सत्यः श्लोकः द्विजातीनां पुण्यात्मनां स्वपुत्रस्य, सखायाः, शिष्यस्य वा श्रोत्रे पठनीयः। एष पुण्यः, एष स्वर्गदायकः, सेवनीयः, शुभः; एष धर्म्यः, रम्यः, पावनः, परमधर्मः। एष महर्षिसंप्रोक्तः, सर्वपापप्रणाशकः; पठित्वा चिन्तयित्वा द्विजो विशुद्धिं प्राप्नोति। यः प्रतिदिनं शृणोति पुण्यतीर्थमिदं, स नित्यशुद्धः, जन्मान्तरस्मृतिं प्राप्य स्वर्गशिखरे मुदं लभते। पुण्यात्मानः तानि तीर्थानि प्राप्नुवन्ति, ये धर्मलाभं पश्यन्ति; तीर्थेषु स्नात्वा, कौरेव, न कदापि कुटिलचित्तः भूयाः। यथावत् त्वया पृष्टं, महाबाहो! तदहं सर्वं उक्तवान्; सर्वे ते पितरः पितामहाश्च उद्धृताः। सर्वाणि अपि तीर्थानि प्रायागस्य षोडशभागमपि न सम्यक्; एवं, युधिष्ठिर, ज्ञानं, योगः, तीर्थं चोक्तम्। महता प्रयत्नेन तानि प्राप्य, ततः परमं पदं गच्छन्ति; प्रायागस्मरणेन स्वर्गलोकं लभते। एवं प्रायागमाहात्म्ये सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। युधिष्ठिर उवाच— प्रायागकथां सम्पूर्णां त्वया श्रुत्वा, महर्षे! अधुना सर्वमाख्याहि येन अहमपि मोक्षं लभेय। मार्कण्डेय उवाच— राजन्! शृणु, सर्वमेतद्वक्ष्यामि यथावदुक्तम्। ब्रह्मा, विष्णु, ईशानः च, अमरश्चेश्वरः। ब्रह्मा समस्तानि भूतानि चराचराणि सृजति; विष्णुः परत्र तानि रक्षति। कल्पान्ते रुद्रः समग्रं विश्वं संहरति; न स ददाति, न गृह्णाति, न च कदापि नश्यति। यः सर्वभूताधिपतिं पश्यति, स एव सत्यम् पश्यति; अधुना उत्तरदेशे प्रतिष्ठाय ब्रह्मा तिष्ठति। परमेश्वरः, वटमूले महेश्वररूपेण स्थित्वा तत्रैव तिष्ठति; तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च सदा परमं पालयन्ति, पापकर्मणां भक्तान्; अन्ये तु तत्र स्थित्वा परमगतिं न प्राप्नुवन्ति। युधिष्ठिर उवाच— कथं ते तत्र स्थिताः, केन हेतुनाऽपि लोके पूज्याः सन्ति, इति मे कथय। मार्कण्डेय उवाच— ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः च प्रायागे तिष्ठन्ति; हेतुम् अहं वक्ष्यामि, तत्त्वतः शृणु, युधिष्ठिर। प्रायागप्रदेशः पञ्च योजनविस्तीर्णः, तत्र ते रक्षणार्थं, पापकर्मणां विनाशार्थं तिष्ठन्ति। तत्र लघुपापमपि नरकपातनहेतुः; अतः ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः प्रायागे एकत्र तिष्ठन्ति। सप्तद्वीपाः, समुद्राः, पर्वताः च पृथिव्यां तिष्ठन्ति, यावत् सर्वभूतप्रलयः न सम्पद्यते।