मार्कण्डेयः धर्मराजाय युधिष्ठिराय महात्मने प्रोवाच— त्रिसन्ध्यं स्नानं कृत्वा भिक्षया जीवेत्; प्रयागे त्रीणि मासानि स्थित्वा निःसंशयं मोक्षं प्राप्नोति। किन्तु यः प्राज्ञः तीर्थयात्रादिकं विधिवत् आचरति, तस्य सर्वे कामाः सिद्ध्यन्ति, स च स्वर्गे पूज्यते। स सर्वदा धनधान्यसम्पन्नं स्थानं लभते; ज्ञानसम्पन्नः सदा भोगयुक्तः भवति। तेन पितरः पितामहाश्च नरकात् उद्धृताः; धर्मज्ञ, त्वया बारं बारं पृष्टं धर्मानुसारं, तव कृते एषः प्राचीनः रहस्योक्तिः प्रकाशितः। तदा युधिष्ठिरः सान्तोष्यं प्रणम्य उवाच— अद्य मे जन्म सफलं, अद्य कुलं समृद्धम्; केवलं तव दर्शनात् अहं कृतार्थोऽस्मि, पापात् विमुक्तोऽस्मि। मार्कण्डेयः प्रत्युवाच— भाग्येन तव जन्म सफलं, भाग्येन कुलं रक्षितम्; श्रवणेन पुण्यवृद्धिः, कीर्तनेन पापक्षयः। ततः युधिष्ठिरः पुनः पप्रच्छ— महर्षे, यमुनायाः का पुण्यश्रीः, कः फलप्रकारः? यथादृष्टं यथाश्रुतं सर्वं कथय। मार्कण्डेयः उवाच— सूर्यतनया देवी यमुना त्रैलोक्यविख्याता, पुण्यश्लाघ्या सा यत्र नदीरूपेण प्रवहति। यत्र यत्र गङ्गा प्रवहति, तत्र तत्र यमुना अपि; सहस्रयोजनपर्यन्तं तस्याः स्तुत्या पापक्षयः स्यात्। तत्र यमुनास्नानपानात् पुण्यलाभः, तस्याः दर्शनात् शुभदर्शनं लभते। तत्र निमज्जनपानाभ्यां सप्तजनानां अपि कुलं शुद्ध्यति; यः तत्र प्राणान् त्यजति, स परमं पदं प्राप्नोति। गङ्गायमुनयोः संगमे प्रयागे, यमुनायाः दक्षिणे तीरे अग्नितीर्थं प्रसिद्धम्, पश्चिमे धर्मराजस्य तीर्थं श्रेष्ठतमं स्मृतम्। ये तत्र स्नानं कुर्वन्ति, ते स्वर्गं यान्ति; ये तत्र म्रियन्ते, ते पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति। एवं यमुनायाः दक्षिणे तीरे सहस्रशः पुण्यतीर्थानि सन्ति। अथ वक्ष्यामि उत्तरे तीरे तिष्ठन्तं विराजनामकं तीर्थं, सूर्यस्य महात्मनः, यत्र देवा इन्द्रसहिताः वसन्ति। तत्र, युधिष्ठिर, देवाः अन्ये च मुनयः सदा सायंतनसमये पूजनं कुर्वन्ति। श्रद्धया तत्र स्नानं कुर्यात्; तत्र अन्यानि अपि अनेके शुभतीर्थानि पापहराणि सन्ति। येषां स्नानेन स्वर्गलाभः, मरणेन च पुनर्जन्म नास्ति। गङ्गायमुनयोः फलसमता स्मृता। गङ्गा सर्वत्र श्रेष्ठत्वात् पूज्यते; तथैव, कुन्तीसुत, दिव्यतीर्थजलैः अभिषेकं कुरु। यः प्रातःकाले इदं शृणोति वा पठति, तस्य सकलपापानि क्षिप्रं नश्यन्ति। स सर्वपापात् विमुक्तः स्वर्गलोकं प्राप्नोति। एवं 'यमुनामाहात्म्य'नामकः पञ्चचत्वारिंशः अध्यायः स्वर्गखण्डे श्रीपद्मपुराणे समाप्तः। पुनः युधिष्ठिरः पप्रच्छ— श्रुतं मया ब्रह्मणा पुराणे कथितं, यत् सहस्रशः पुण्यतीर्थानि सन्ति। सर्वाणि पवित्राणि, तेषां पन्थाः श्रेष्ठः; भूमौ नैमिषारण्यं पवित्रं, व्योम्नि पुष्करं च। तथापि प्रयागः सर्वेषां अतीत्य श्रेष्ठः, कुरुक्षेत्रमपि; अन्यान्यपि तीर्थानि परित्यज्य, कथं त्वं केवलं एकस्यैव स्तुतिं करोति? एषा वाक्यं अगम्यम्, अश्रद्देयं, अतीव च; तथापि त्वं उच्चतमं दिव्यं मार्गं, इच्छानुसारं भोगं च वक्तुम् इच्छसि। किं हेतोः त्वं अल्पेन प्रयत्नेन महद् पुण्यं स्तौषि? एषा मे संशयः, यथादृष्टं यथाश्रुतं वद। मार्कण्डेयः उवाच— यद् अश्रद्देयं, तत् न वक्तव्यम्, अपि प्रत्यक्षं दृश्यते चेत्; पापबुद्धिः जनः, अपि श्रद्दधनः स्यात्— यः अश्रद्दधनः, अशौचः, दुष्टचित्तः, दुर्भाग्ययुक्तश्च—सर्वे ते पापिनः; अतः एव अहं इदं उक्तवान्। शृणु प्रयागस्य माहात्म्यं, यथादृष्टं यथाश्रुतं, प्रत्यक्षं परोक्षं च, अन्यथा च यथा स्यात्। यथा अन्यानि अपि पूर्वं दृष्टानि श्रुतानि च, राजन्, तथा शास्त्रप्रमाणेन आत्मयोगः लभ्यते। अन्यः जनः तत्र प्रयत्नं कृत्वा अपि योगं न प्राप्नोति; मनुष्याणां योगः सहस्रजन्मभिः सुलभः। यथा योगः सहस्रयोगैः प्राप्यते, तथा यः सर्वरत्नानि विप्राय ददाति— तस्य दानस्य, तस्य कृते, योगः मनुष्येण लभ्यते; किन्तु प्रयागे मरणेन सर्वमेतत् लभ्यते, अन्यथा न। श्रद्धालुभ्यः मुख्यं कारणं वक्तास्मि, भारत; यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वत्र दृश्यते— न हि ब्रह्मणः किञ्चिदन्यदस्ति, अपि च व्याख्यानार्थं एवं उच्यते; यथा ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते सर्वेषु भूतेषु। एवं सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पण्डितैः पूज्यते; सत्यं, युधिष्ठिर, स तीर्थराजः इति पूज्यते। ब्रह्मा अपि सदा प्रयागं स्मरति, परमं तीर्थं; तीर्थराजं प्राप्य अन्यं किमपि न कामयते। को वा दिव्यत्वं प्राप्य मानुषत्वं इच्छेत्? एतेनैव हेतुनाऽवगमिष्यसि, युधिष्ठिर। यथा पुण्यपापयोः मया वर्णितं, तथा एव; युधिष्ठिरः उवाच—श्रुत्वा भवता उक्तं, पुनः पुनः विस्मयो मे जातः। कथं स योगेन प्राप्तिः, कर्मणा स्वर्गः? तैः कर्मभिः किम् भोगः फलं च सिध्यति? पुनः पृच्छामि तानि कर्माणि येन पृथिवी प्राप्यते; मार्कण्डेयः उवाच— शृणु, वीर्यवन्त् राजन्, यथाऽनुशिष्टेन कर्मणा पृथिवी लभ्यते। एवं सुसम्प्रयुक्तं, शास्त्रानुसारं, श्रद्धया च युधिष्ठिरस्य प्रश्नानां उत्तरं मार्कण्डेयः महर्षिः न्यवेदयत्।