सूतः युधिष्ठिरं प्रति उवाच—प्रयागस्य महात्म्यं त्रैलोक्ये प्रसिद्धं, तत्र न गच्छन्तः जनाः इह लोके वर्तन्ति। यः प्रयागं, परमं स्थानं, पश्यति, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति, यथा चन्द्रः राहुबंधात् मुक्तः। यमुनायाः दक्षिणतटे कंबलः अश्वतरः च द्वौ गजौ स्थितौ; तत्र स्नानं कृत्वा, जलं पीत्वा, सर्वदोषेभ्यः मुक्तिः लभ्यते। तत्र गत्वा, महादेवस्य विदुषां निवासे, पुरुषः दश पूर्वदश अपि उत्तरपितृभ्यः सर्वान् उद्धरति। तत्र अभिषेकं कृत्वा, अश्वमेधस्य फलम् लभ्यते, सृष्टेः प्रलयपर्यन्तं स्वर्गलोकं प्राप्नोति। गङ्गायाः पूर्वतटे, भारत, त्रैलोक्ये समुद्रनाम्ना कूपः प्रतिष्ठानं च प्रसिद्धं स्थानं अस्ति। यः ब्रह्मचारी क्रोधजयः तत्र त्रिरात्रं वसति, स सर्वपापविमुक्तात्मा अश्वमेधस्य फलम् प्राप्नोति। प्रतिष्ठानस्य उत्तरतः, भागीरथ्याः पूर्वतः, हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्ये प्रसिद्धं। तत्र स्नानमात्रेण अश्वमेधस्य फलम् लभ्यते, चन्द्रसूर्ययोः यावत् स्थितिः तावत् स्वर्गे सम्मानं प्राप्नोति। रम्ये विस्तीर्णे उर्वशीतीरे, शुक्लहंससमानं, यः तत्र पितृभ्यः जलं ददाति, द्वेषरहितः— षट्सहस्रवर्षाणि षट्शतानि च, राजन्, पितृभिः सह स्वर्गे रमते। तत्र स सततं ऋषिभिः, गन्धर्वैः, किंनरैः च सम्मानितः भवति; ततः पुण्यक्षये स्वर्गात् पतित्वा दिवः त्यजति। उर्वशीसदृशीः शतं कन्याः लभते, शतसहस्रगावां भोक्ता भवति, भूमिपते। सुवर्णनूपुरध्वनिना जागृतः, बहुभोगान् अनुभूय पुनः तद् तीर्थं प्राप्नोति। यः कुशासनमुपविष्टः, नियमेन, संयतेंद्रियः, एकभक्तः, मासपर्यन्तं भोगेश्वरः भवति। शतं सुवर्णालंकृतानां स्त्रीणां लभते, भूमौ समुद्रपर्यन्तं महाभोगेश्वरः भवति। दशसहस्रग्रामाणां भोक्ता, धनधान्यसम्पन्नः, सततं दाता भवति। बहुभोगान् अनुभूय, पुनः तद् तीर्थं स्मरति; तत्र रम्ये वटवृक्षे, संयतेंद्रियः ब्रह्मचारी— उपवासेन योगनिष्ठः ब्रह्मज्ञानं प्राप्नोति; कोटितीर्थे प्राणत्यागः कृत्वा— स सहस्त्रकोटिवर्षाणि स्वर्गे सम्मानितः भवति; पुण्यक्षये स्वर्गात् पतित्वा देवलोकात् पतति। सुवर्णरत्नमुक्तिसम्पन्ने कुलोत्पन्नः, सौंदर्ययुक्तः, वासुक्याः उत्तरतः भोगपुरं गच्छति। तत्र अन्यद् तीर्थं अश्वमेधदशगुणं; तत्र स्नानं कृत्वा अश्वमेधफलम् लभ्यते। स धनवान्, सौंदर्ययुक्तः, कौशलवान्, उदारः, धर्मिष्ठः च भवति; चतुर्वेदेषु यत् पुण्यं, सत्यम् यत् फलम्— अहिंसाया पुण्यं तत्र गत्वा लभ्यते; यत्र गङ्गा प्रवेशः, तत् कुरुक्षेत्रसमानम्। यत्र सिन्धुयोगः, तत्र कुरुक्षेत्रात् दशगुणं; तत्र पुण्यगङ्गा, बहुतीर्थतपःसम्पन्ना— तत् सिद्धिक्षेत्रं ज्ञेयम्; अत्र संशयः नास्ति। मृत्युलोके जनान् उद्धरति, अधः नागान् अपि। स्वर्गे देवान् उद्धरति; अतः त्रिपथगा संज्ञा। यावत् गङ्गायां अस्थि स्थितम्, तावत् सहस्त्रवर्षाणि स्वर्गे सम्मानितः। तीर्थेषु उत्तमं, नदीनां श्रेष्ठा गङ्गा। सर्वभूतानां मोक्षदायिनी, महापापिनाम् अपि। गङ्गा सर्वत्र सुलभा, किन्तु त्रिषु स्थानेषु दुष्प्राप्या। गङ्गाद्वारे, प्रयागे, गङ्गासागरयोगे—तत्र स्नात्वा स्वर्गं यान्ति; तत्र मृत्युः पुनर्जन्म न ददाति। पापग्रस्तचित्तानां मार्गमिच्छताम्, गङ्गासमः मार्गः नास्ति। सा शुद्धानां शुद्धिका, शुभानां शुभा, महेश्वरशिरः पतिता, शुभा, सर्वपापहारिणी। मार्कण्डेयः उवाच—राजन्, पुनः प्रयागस्य महात्म्यं शृणु; तद् श्रवणेन सर्वपापेभ्यः विमुक्तिः, नात्र संशयः। गङ्गायाः उत्तरतटे मानसं नाम तीर्थं; तत्र त्रिरात्रं उपवासनं कृत्वा सर्वकामान् प्राप्नोति। यत् पुण्यं गोदानादिना, भूमिदानादिना, सुवर्णदानादिना लभ्यते, तद् स्मरणमात्रेण तस्मिन् तीर्थे लभ्यते। कामार्थी वा अकामः, यः गङ्गायां मृत्युः प्राप्नोति, स मृत्युः पश्चात् स्वर्गं प्राप्नोति, नरकं न पश्यति। अप्सरसाम् गणगीतैः जागृतः, हंसबकसंयुक्तं दिव्ययानं समारुह्य प्रस्थितः। षट्सहस्रवर्षाणि स्वर्गे रमते; पुण्यक्षये स्वर्गात् पतित्वा दिवः त्यजति। स सुवर्णरत्नमुक्तिसम्पन्ने कुलोत्पन्नः भवति; षट्सहस्रतीर्थानि षट्शतानि पुण्यस्थानानि— माघमासे गङ्गायामुनयोः संगमे यान्ति; यथायोग्यं शतसहस्रगवां दानस्य पुण्यं लभ्यते। एवं तीर्थानां, गङ्गायाः, प्रयागस्य, प्रतिष्ठानस्य, हंसप्रपतनस्य, उर्वशीतीरस्य, वटवृक्षस्य, कोटितीर्थस्य, मानसतीर्थस्य च महात्म्यं श्रुत्वा, यः श्रद्धया, नियमेन, पुण्ये कर्मणि यतते, स सर्वपापविमुक्तः भवति, स्वर्गं प्राप्नोति, मोक्षं च लभते।