मार्कण्डेयः उवाच— राजन्, पुनः शृणु प्रयागस्य माहात्म्यम्। यः जनः तत्र गच्छति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति, अस्य विषये किञ्चित् अपि संशयः नास्ति। दुःखितानां दरिद्राणां धृतिसम्पन्नानां च, प्रयागात् अन्यः कश्चन अक्षयः स्थलः नास्ति। यः गङ्गायमुनयोः संगमे प्राप्य प्राणान् त्यजति, स सूर्यसमप्रभया सुवर्णरुचिरया दिव्यया विमानया आरोहति। स्वर्गे गन्धर्वाप्सरसां मध्ये सः पुरुषः रमते, यथेष्टान् कामान् प्राप्नोति, इति मुनयः पूर्वं उक्तवन्तः। सर्वरत्नमयानि विमाना विविधध्वजशोभितानि, शुभलक्षणयुक्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतानि, तत्र सः आनन्दं लभते। गीतवादित्रध्वनिभिः प्रबोधितः, यावत् जन्म न स्मरति, तावत् स्वर्गे पूज्यते। तत्र पुण्यक्षये पतितः, सुवर्णरत्नसम्पन्ने कुलोत्पन्नः भवति। सः तं पुण्यस्थलं स्मरन्, स्वदेशे, वने, परदेशे, गृहे वा, यत्र कुत्रापि स्मरणेन तत्र एव गच्छति। यः प्रयागं केवलं मरणकाले अपि स्मरति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, इति मुनयः विद्वांसः वदन्ति। तत्र भूमिः सर्वकामफलैः आवृता, सुवर्णमयी च; तत्र ऋषयः, तपस्विनः, सिद्धाः च गच्छन्ति। मन्दाकिन्याः शोभनतीरे पुण्यकुले जातः, सहस्रस्त्रीसमेतः मुनिभिः सह आनन्दं लभते, स्वकर्मणः परिणामेन। तत्र सिद्धचारणगन्धर्वदैवतैः स्वर्गे पूज्यते; पुनः स्वर्गात् पतितः, जम्बूद्वीपस्य अधिपतिः भवति। ततः सदा पुण्यकर्मचिन्तनशीलः, गुणसम्पन्नः, धनसमृद्धः च भवति, अस्य विषये किञ्चित् अपि संशयः नास्ति। सत्ये धर्मे च कृत्या, मनसा, वाचा च स्थितः, यः गङ्गायमुनयोः मध्ये दानं ददाति— सुवर्णं, रत्नानि, मुक्ताफलानि, धान्यं वा, स्वार्थे, पित्र्यकर्मणि, देवपूजायां वा— तस्य तद् तीर्थं निष्फलम् यावत् फलं न लभ्यते; तस्मात् तीर्थे, पुण्यस्थले च दानं कर्तव्यम्। एवं सर्वत्र द्विजः सदा सावधानः स्यात्; यः प्रयागे कपिलां गाम् रक्तवर्णां ददाति— सुवर्णशृङ्गीं, रजतः खुरां, ग्रीवायां वस्त्रयुक्तां, पयःप्रदां, प्रयागे धर्मवित् शुक्लवस्त्रधारी ब्राह्मणाय विधिवत् ददाति— तस्मै विद्वांसं शान्तं धर्मज्ञं वेदपारगं ब्राह्मणं संगमे दातव्या। तस्य गव्याः रोमसंख्यया वस्त्ररत्नादीनि दातव्यानि, पुरुषश्रेष्ठ। गवां रोमसंख्यया वर्षसहस्राणि स्वर्गे पूज्यते; यत्र यत्र सः जायते, तत्र तत्र सा गौः अपि जायते। तेन कर्मणा सः घोरं नरकं न पश्यति; उत्तरकुरुषु प्राप्य, अक्षयकालं भुङ्क्ते। एकां पयःप्रदां गाम् दत्त्वा, पुत्रान् भार्यायः दासान् च रक्षति, यथा लक्षगावः दत्त्वा। तस्मात् सर्वेषु दानेषु गवां दानं श्रेष्ठम्; दुःखदुःसहभीषणे पापसम्भवे, गौः एव रक्षां करोति, तस्मात् द्विजाय दातव्या। एवं स्वर्गखण्डस्य द्विचत्वारिंशः अध्यायः समाप्तः। अथ युधिष्ठिरः उवाच— भगवन्, यथावत् त्वया प्रयागस्य माहात्म्यं कथितम्, तथैव सर्वपापेभ्यः विमुक्तः अस्मि, अस्य विषये किञ्चित् अपि संशयः नास्ति। भगवन्, प्रयागे केन विधिना गन्तव्यम्, धर्मनिश्चयेन? तद् विधिं ब्रूहि, महर्षे, प्रयागस्य नियमान्। मार्कण्डेयः उवाच— वत्स, प्रयागयात्रायाः यथाविधि विधिं ते कथयामि। यः प्रयागं गच्छति, देवैः सहितः, कुरुवंशश्रेष्ठ, तस्य विधिं शृणु। वृषारूढः प्रयागं यः गच्छति, सः घोरनरके वसति, गवां कोपेन। तस्य पितरः तस्मात् जलं न गृह्णन्ति; यः तु यथाविधि स्नात्वा, पुत्रेभ्यः जलं ददाति, ब्राह्मणेभ्यः च दानं ददाति, सः तु पुण्यं प्राप्नोति। यः लोभेन वाहनं प्रयुञ्जानः गच्छति, तस्य यात्रा निष्फला; तस्मात् वाहनं त्यक्त्वा गन्तव्यम्। यः गङ्गायमुनयोः मध्ये कन्यादानं ऋषिप्रदिष्टया यथाशक्ति करोति, सः घोरं यमं नरकं वा न पश्यति तेन कर्मणा। सः उत्तरकुरुषु गत्वा, अनन्तं सुखं भुङ्क्ते; धर्मशीलान् पुत्रान् पत्नीं च प्राप्नोति। तत्र यथाशक्ति दानं दातव्यम्; तेन यात्राफलं वर्धते, अस्य विषये किञ्चित् अपि संशयः नास्ति। राजन्, सः जगतः अन्ते पर्यन्तं स्वर्गे वसति; यः वटमूलस्य अधः प्राणान् त्यजति— सः सर्वान् लोकान् अतिक्रम्य रुद्रलोकं गच्छति; तत्र द्वादश आदित्याः रुद्रं शरणं कृत्वा तपः कुर्वन्ति। ते सर्वं जगत् दहन्ति, वटमूलं तु न दह्यते; चन्द्रसूर्यवायूनां विनाशे, जगत् एकस्मिन्समुद्रे जातम्— तत्र विष्णुः शय्यां करोति, पुनः पुनः जायते; देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, मुनयः, सिद्धचारणाः च सदा तं पुण्यस्थलं संगमे सेवन्ते। तत्र एव प्रयागं गच्छन्ति, यः तेन सह संयुक्तः अस्ति, राजन्। एवं, राजन्, प्रयागमाहात्म्यस्य पुण्यफलस्य च सम्पूर्णं माहात्म्यं मया उच्यते।