नरपतेः युधिष्ठिरस्य समीपे महर्षिः मार्कण्डेयः समागतः। स राजा तं महर्षिं शीघ्रं समाहूय पप्रच्छ—"किं निमित्तं त्वां शीघ्रं समाह्वयम्? कस्य हेतोः त्वं विषण्णः दृश्यसे? मम पुरतः सर्वं निवेदय।" तदा युधिष्ठिरः उवाच—"महर्षे, यद्यपि त्वं सर्वं जानासि, यदस्माकं राज्यार्थे जातं दुःखदं च, तथापि सर्वं विज्ञाय त्वमेवात्र आगतः, भगवन्।" तं श्रुत्वा मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु, महाबाहो राजन्, यत्र धर्मः प्रतिष्ठितः तिष्ठति। युद्धे पण्डितानां पापं न दृश्यते। विशेषतः क्षत्रियस्य, राजधर्मे च, पापचिन्तां मा कृथाः—एतत् हृदि धारय।" एवमुक्त्वा राजा युधिष्ठिरः मुनिं प्रणम्य पुनः पप्रच्छ—"भगवन्, त्रिकालदर्शिन्, संक्षेपेण वद—कथं पापात् विमुक्तिः स्यात्?" तस्मै मार्कण्डेयः प्रत्युवाच—"शृणु, सौम्य भारतश्रेष्ठ, यत् त्वया पृष्टं सांख्ययोगतीर्थविषयम्। प्राचीनैः पुण्यात्मभिः ब्राह्मणैः किम् अभ्यर्च्यते? सर्वेषां पुण्यकृतां मध्ये प्रयागयात्रा एव श्रेष्ठा इति कीर्त्यते।" युधिष्ठिरः पुनः उवाच—"भगवन्, श्रोतुमिच्छामि—कथं प्रयागयात्रा, तत्र च किं स्वरूपम्? ये तत्र म्रियन्ते, स्नानं कुर्वन्ति, वसन्ति च—तेषां कः फलप्राप्तिः? सर्वं विस्तार्य वद, यतोऽहं महता कौतूहलेन युक्तः।" ततः मार्कण्डेयः उवाच—"प्रिय, यत् सर्वाधिकं काम्यं फलदं च, तत् श्रूयताम्। यथा मुनिभिः ब्राह्मणैः च श्रुतं, तथा वक्ष्यामि। प्रयागात् प्रतिष्ठानं यावत्, धर्मकी वासुकितीर्थं, कंबलाश्वतरादीनां च महाहीनां वासः।" "एष प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति, अत्र मृता पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति। अत्र ब्रह्मादयः देवाः संप्राप्त्य रक्षां ददति; तत्र अन्यानि अपि बहूनि पुण्यतीर्थानि पापनाशनानि सन्ति।" "राजन्, शतवर्षेऽपि सर्वं वर्णयितुं न शक्यते; संक्षेपेण प्रयागस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि। षष्टिसहस्रधनुष्काणि गङ्गां रक्षन्ति; सप्ताश्वरथस्थः सूर्यः यमुनां सर्वदा पालयति।" "इन्द्रः स्वयं प्रयागं रक्षति; हरिः देवैः सहितः पुण्यक्षेत्रं पालयति। महेश्वरः त्रिशूलधारी तस्य वटवृक्षस्य नित्यं रक्षकः; स देवः पुण्यक्षेत्रं पापनाशनं च रक्षति।" "अयं लोके अधर्मपरायणः तं पदं न लभते; किंतु यदि किञ्चित् पापं शेषमपि स्यात्, प्रयागस्मरणेन तत् नश्यति—दर्शनात् वा नामोच्चारणात् वा।" "वा तस्य पुण्यभूमेः लेपनात् अपि नरः पापात् विमुच्यते। पंच तीर्थानि तत्र, राजन्, यस्यां गङ्गा वहति। प्रयागं प्रविश्य क्षणेन एव पापं नश्यति। सहस्रयोजनदूरेऽपि यः गङ्गां स्मरति—" "स पापकृत् अपि परमं पदं लभते; स्तुत्या पापात् मुच्यते, दर्शनात् शुभानि पश्यति। स्नानेन पानं कृत्वा सप्तपुरुषान् शुद्धयति; सत्यवादी, जितक्रोधः, अहिंसायाम् स्थितः।" "धर्मानुगतः, तत्त्ववित्, गोब्राह्मणहिते रतः—गङ्गायमुनयोः मध्ये स्नात्वा पापान्मुच्यते।" "यः यदिच्छति, तद् मनसा चिन्तयित्वा सम्पूर्णं प्राप्नोति; ततः प्रयागं गच्छन्, सर्वैः देवैः संरक्षितः—" "मासमेकं ब्रह्मचर्येण तत्र वसन्, पितृदेवताभ्यां तर्पणं कृत्वा, इच्छितं फलम् आप्नोति, तत्र वा अन्यत्र जन्म लभते।" "यमुनानदी सूर्यतनया त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा, तत्रैव संगता, यत्र पुण्यनद्यः अवतीर्णाः।" "तत्र महेश्वरः स्वयं सदा उपस्थितः; प्रयागः, युधिष्ठिर, दुर्लभं मानवैः पुण्यक्षेत्रम्।" "देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाः—सर्वे तत्र स्नात्वा दिव्यलोके पूज्यन्ते।" एवं एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः स्वर्गखण्डे श्रीपद्मपुराणे समाप्तः। पुनः मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु राजन्, पुनः प्रयागस्य माहात्म्यं। तत्र गत्वा सर्वपापात् विमुच्यते—नात्र संशयः।" "दीनानां दरिद्राणां निश्चयवन्तां च, प्रयागात् अन्यत् नास्ति अक्षयस्थानम्।" "गङ्गायमुनयोः संगमे प्राप्य प्राणान् त्यजन्, सुवर्णवर्णैः दिव्ययानैः सूर्यसङ्काशैः स्वर्गं याति।" "स्वर्गे गन्धर्वाप्सरसां मध्ये सः रमते; इच्छितं फलम् आप्नोति, मुनिप्रधानाः एवमाहुः।" "सर्वरत्नमयैः दिव्ययानैः, नानापताकाभिः भूषितैः, शुभलक्षणयुताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, सः तत्र रमते।" "गीतवाद्यनिनादैः प्रबुद्धः, यावत् जन्म न स्मरति, तावत् स्वर्गे पूज्यते।" "तत्र स्वर्गात् पुण्यक्शये पतितः, सुवर्णरत्नसमृद्धे कुलस्य मध्ये जन्म लभते।" "सः तदेव पुण्यक्षेत्रं स्मरति, स्मरणेन तत्र गच्छति—स्वदेशे, वने, विदेशे, गृहे वा।" "मरणकाले अपि यः प्रयागं केवलं स्मरति, स ब्रह्मलोकं याति—मुनिप्रधानाः एवमाहुः।" "तत्र भूमिः सर्वकामफलैः आवृता, सुवर्णमयी; तत्र ऋषयः, तपस्विनः, सिद्धाः, तं लोकं यान्ति।