युधिष्ठिरः धर्मपुत्रः शोकवेगेन पीडितः चिन्तयामास—कथं धृतराष्ट्रं पृच्छेयम्, यस्य शतं पुत्राणां हताः? कथं वा व्यासं पृच्छेयम्, यस्य वंशः नष्टः? एवं विषादेन पराभूतः स धर्मराजः रुरोद, तं दृष्ट्वा पाण्डवाः अपि भ्रातृशोकविह्वलाः बाष्पपूरितलोचनाः रुरुदुः। तत्रैव पाण्डवानां शरणं प्राप्ताः महात्मानः—कुन्ती, द्रौपदी, अन्ये च ये तत्रासन्—सर्वे दुःखदग्धाः भूमौ पतिताः, सर्वतः रुदन्तः। वाराणस्यां तु महर्षिः मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य विषादावस्थां ज्ञातवान्। तं दुःखेन अभिभूतं, रुदन्तं, सन्तप्तं च दृष्ट्वा, महातपाः मार्कण्डेयः शीघ्रं प्रस्थितवान्। स हास्तिनपुरं प्राप्त्वा राजद्वारे स्थितः। द्वारपालः तमृषिं दृष्ट्वा शीघ्रं राजानं विज्ञापितवान्—"मार्कण्डेयः ऋषिः द्वारे तिष्ठति, त्वां द्रष्टुमिच्छन्।" धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः त्वरितं द्वारं प्रति गतः। स मुनीं दृष्ट्वा प्राञ्जलिः प्रणम्य उवाच—"स्वागतम्, महर्षे! स्वागतम्, महामते! अद्य मम जन्म सफलम्, अद्य मम वंशः शुद्धः। अद्य मम पितरः तृप्ताः, त्वां दृष्ट्वा, महर्षे।" तं सिंहासने उपवेश्य पाद्य-अर्घ्यादिभिः विधिवत् पूजार्हणं चकार। युधिष्ठिरः महात्मा तं ऋषिं सत्कारं कृत्वा, पूजितः मार्कण्डेयः तस्मै उवाच—"किं कारणं, राजन्, त्वया शीघ्रं मां आहूतम्? किमर्थं त्वं अतिव्यग्रः? सर्वं मम पुरतः वद।" युधिष्ठिरः प्राह—"महर्षे, सर्वं यदस्माकं राज्यहेतोः अभवत्, तत् त्वया ज्ञातम्। सर्वं विज्ञाय त्वं अत्र आगतः, भगवन्।" मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु, राजन्, यत्र धर्मः प्रतिष्ठितः। युद्धे पण्डितानां पापं न दृश्यते। विशेषतः क्षत्रियस्य, राजधर्मे, पापचिन्तनं न कर्तव्यम्।" एवं श्रुत्वा, युधिष्ठिरः मुनिं प्रणम्य उवाच—"भगवन्, त्रिकालदर्शिन्, पापात् विमोचनस्य उपायः संक्षेपेण ब्रूहि।" मार्कण्डेयः उवाच—"शृणु, राजन्, यत् त्वया पृष्टम्—साङ्ख्यं, योगं, पुण्यक्षेत्रं च। सर्वेषु पुण्यकर्मसु प्राचीनैः ब्राह्मणैः यत् प्रशस्यते, तत्र प्रयागयात्रा मनुष्याणां श्रेष्ठा इति कीर्त्यते।" ततः युधिष्ठिरः उवाच—"भगवन्, श्रोतुमिच्छामि—कथं प्रयागयात्रा, तत्र किमस्ति? ये तत्र म्रियन्ति, स्नानं कुर्वन्ति, वसन्ति च—तेषां फलं किम्? सर्वं विस्तार्य कथय।" मार्कण्डेयः उवाच—"प्रिय युधिष्ठिर, यत् श्रेयस्करं तद्व फलञ्च वक्ष्यामि, यथाऽहं ऋषिभिः ब्राह्मणैश्च श्रुतवान्। प्रयागात् प्रतिष्ठानं यावत्, धर्मकी-वासुकितीर्थात्, कंबलाश्वतराद्याः महानागाः निवसन्ति। एष प्रजापतेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्। येऽत्र स्नानं कुर्वन्ति, दिवं यान्ति; येऽत्र म्रियन्ति, पुनर्जन्म न लभन्ते। अत्र ब्रह्मा देवाः च रक्षणार्थं समागच्छन्ति; अत्र अन्यानि बहूनि पुण्यक्षेत्राणि पापनाशनानि सन्ति। राजन्, शतसंवत्सरैरपि सर्वाणि कीर्तयितुं न शक्यन्ते। संक्षेपेण प्रयागस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि। षष्टिसहस्रधनुषां छायया गङ्गा रक्ष्यते, सप्ताश्वयुक्तः सूर्यः यमुनां पालयति। विशेषतः इन्द्रः स्वयम् प्रयागं रक्षति, हरिः सर्वैः देवैः सहितः पुण्यक्षेत्रं रक्षति। त्रिशूलधारी महेश्वरः वटवृक्षं सदा पालयति; स देवः पुण्यक्षेत्रं पापनाशनं रक्षति। अधर्मपरायणः जनः तत्र न प्राप्नोति; अपि च यदि किंचित् पापं अवशिष्टं, प्रयागस्मरणेन तत् नश्यति—दर्शनात् नामोच्चारणेन वा। अथवा तत्र पवित्रमृत्तिकां प्राप्य, नरः पापात् मुच्यते। पंच तीर्थानि तत्र, यत्र गङ्गा वहति। प्रयागं प्रविश्य क्षणमात्रेण पापं नश्यति। सहस्रयोजनदूरेऽपि, यः गङ्गां स्मरति—पापकृत् अपि स परमां गतिं लभते; स्तुत्या पापात् मुच्यते, दर्शनात् शुभं पश्यति। स्नानपानाभ्यां सप्त पीढ्यः शुद्ध्यन्ते; सत्यवक्ता, जितक्रोधः, अहिंसकः च। धर्मनिष्ठः, तत्त्ववित्, गोब्राह्मणहिते रतः—यः गङ्गायमुनयोः मध्ये स्नानं करोति, स पापात् विमुक्तः। मनसि चिन्तितान् कामान् पूर्णतया लभते; ततः प्रयागं गत्वा, सर्वैः देवैः रक्षितः, मासमेकं ब्रह्मचर्येण वसन्, पितृदेवतार्चनं कृत्वा, इच्छितान् भोगान् लभते, तत्र वा अन्यत्र जन्म लभते। सूर्यतनया यमुनानदी त्रिलोके विख्याता, तत्रैव गङ्गया सह समागता, यत्र पुण्यनद्यः अवतीर्णाः। तत्र महेश्वरः सदा साक्षात् स्थितः; प्रयागः पुण्यक्षेत्रम्, मनुष्यैः दुर्लभः। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, ऋषयः, सिद्धाः, चारणाः—सर्वे तत्र स्नानं कृत्वा, स्वर्गलोके पूज्यन्ते।" एवं श्रीपद्मपुराणस्य स्वर्गखण्डे एकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।