राजा भगीरथः यथा, तथा कीर्तिमन्तं रामं च, इन्द्रं च वृत्रहन्तारं, पूर्वं सर्वान् शत्रून् विनष्टवान्। स च त्रिलोकान् अधिराज्यं कृतवान्, दुःखरहितः सुराधिपः अभवत्। एवं त्वं अपि, शत्रून् विनष्ट्वा, स्वजनं रक्षितुं समर्थः भविष्यसि। धर्मेण भूमिं प्राप्त्वा, हे पद्मनयन, कीर्तिं वीर्येण प्राप्तवान् कर्तवीर्यार्जुनः यथा, तथा त्वं अपि प्राप्त्वा कीर्तिम् स्थास्यसि। एवं राजा संबोधितः, भगवतः नारदस्य वचः श्रुत्वा, स महर्षिः राज्ञः अनुमतिं प्राप्त्वा, तत्रैव अन्तर्धानं कृतवान्। धर्मनिष्ठः युधिष्ठिरः, ऋषिभिः सह, सर्वाणि तीर्थानि श्रद्धया सम्पूज्य, भूमिपते, तानि सम्प्राप्तवान्। यः इदं तीर्थयात्रावृत्तान्तं मया ऋषिभिः च कथितं पठति वा शृणोति, सर्वपापैः विमुक्तः भवति। यथार्थं सर्वं उक्तं मया; किं अधिकं श्रोतुम् इच्छसि? पुण्यात्मनां ऋषीणां सम्बन्धे किमपि न अवशिष्टं। इत्येव सूतः उवाच। एवं विष्णुरूपाणि तीर्थानि वर्णितानि, हे पुण्यश्लोकाः; यः तेषु किञ्चन एकं संसर्गं कुर्यात्, स मुक्तिम् आप्नोति। तीर्थश्रवणं पुण्यम्, तीर्थदर्शनं पुण्यम्; कलियुगे पापसमूहविनाशाय अन्यः उपायः नास्ति। अहं तीर्थे वासं करिष्यामि, तथा तीर्थस्पर्शं करिष्यामि; यः एतत् प्रतिदिनं वदति, स परमं महत्त्वं प्राप्नोति। तीर्थनामनं मात्रेण पापानि विनश्यन्ति; तीर्थानि पुण्यानि, साधुभिः सेव्यानि। तीर्थसेवया एव भगवान् नारायणः, जगत्कर्ता, सेवितः भवति; तीर्थात् परं नास्ति। ब्राह्मणः, तुलसी, अश्वत्थः वृक्षः, तीर्थसंघः, विष्णुः परमेश्वरः—एते सर्वे नित्यं सेवनीयाः। विशेषतः, ब्राह्मणसेवा सर्वतीर्थस्नानात् श्रेष्ठा इति वृद्धैः कथितम्। अतः, द्विजपादसेवनं प्रतिदिनं कर्तव्यं; तत्र तीर्थस्य पुण्यं अतिक्रान्तम्। अश्वत्थं, तुलसीं, गोः परिक्रमा कर्तव्या; सर्वतीर्थफलम् प्राप्त्वा, विष्णुलोके मान्यः भवति। अतः, तीर्थसेवया पापानि विनाशयेत्; अन्यथा नरकं गच्छेत्, दुःखं कर्मफलानुभवेन शान्ति प्राप्यते। दुष्टाः नरके वसन्ति, पुण्यात्मानः स्वर्गे; अतः तीर्थसेवां कर्तव्यं। इत्येवं ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—तीर्थानि महत्त्वं श्रुतम्; अधुना प्रयागस्य विस्तरेण श्रुतुम् इच्छामः। पूर्वं त्वया प्रयागः संक्षेपेण वर्णितः; विस्तरेण वद, हे सूत। सूतः उवाच—साधु पृष्टं, हे भाग्यशाली पुण्यश्लोकाः; प्रयागकथां अधुना वर्णयिष्यामि। यत् पूर्वं मार्कण्डेयः पाण्डुपुत्राय उक्तवान्, यदा स राज्यं प्राप्तवान् महाभारतपर्यन्ते। तस्मिन्नेव समये, कुन्तिपुत्रः युधिष्ठिरः, भ्रातृशोकात् संतप्तः, पुनः पुनः चिन्तयन् आसीत्। दुर्योधनः राजा, एकादश अक्षौहिण्याः सेनापति, अस्मान् बहु यातनां दत्तवान्, सर्वे तस्य अन्तं प्राप्ताः। वासुदेवस्य आश्रये पञ्च पाण्डवाः स्थिताः; कथं वयं द्रोणं, भीष्मं, कर्णं च महाबलिनं हन्तुं शक्ता अभवाम? दुर्योधनः भ्रातृभिः पुत्रैः सह, सर्वे राजा, अन्ये च वीरत्वं मन्यमानाः, हताः। राज्यं विना, सुखस्य, जीवनस्य वा किम्? इत्येव विचारयन्—"हा, कष्टम्!"—राजा दुःखेन अभिभूतः अभवत्। ततः, स्थिरः, विषण्णः, शिरः झुकित्वा उपविष्टः; चेतनां पुनः प्राप्त्वा, पुनः पुनः चिन्तयन् आसीत्—"कैर् उपायैः, तपसा, योगेन, तीर्थयात्रया वा, त्वरितं महापापात् विमुक्तिः स्यात्?" "क्व स्नानात् विष्णुसमीपं प्राप्तिः स्यात्? कृष्णं पृच्छेयम्, येन महान् कार्यः कृतः?" "धृतराष्ट्रं पृच्छेयम्, यस्य शतं पुत्राः हताः; व्यासं पृच्छेयम्, यस्य वंशः विनष्टः।" एवं शोकाभिभूतः युधिष्ठिरः, धर्मपुत्रः, अश्रूणि मुमोच; पाण्डवाः अपि भ्रातृशोकात् अश्रूणि मुमोचुः। ये महात्मानः पाण्डवाश्रयः तत्र समागताः—कुन्ती, द्रौपदी, अन्ये च—सर्वे भूमौ पतित्वा, सर्वत्र अश्रूणि मुमोचुः। वाराणस्यां मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य स्थितिं ज्ञातवान्—शोकाभिभूतः, अश्रूणि मुमोचन्, दुःखेन संतप्तः। तं दृष्ट्वा, मार्कण्डेयः महातपाः शीघ्रं प्रस्थानं कृतवान्। हस्तिनापुरं आगत्य, राजद्वारे स्थितः; द्वारपालः तं दृष्ट्वा, शीघ्रं राज्ञः सूचितवान्—"मार्कण्डेयः ऋषिः द्वारे स्थितः, त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" धर्मपुत्रः उत्सुकः, शीघ्रं द्वारम् अगच्छत्। युधिष्ठिरः उवाच—"स्वागतं ते, महर्षे! स्वागतं ते, विप्र! अद्य मे जन्म सफलम्, अद्य वंशः शुद्धः।" "अद्य पितरः तृप्ताः, त्वां दृष्ट्वा, महर्षे।" तं सिंहासने स्थाप्य, पाद्यं अर्घ्यं च विधिवत् दत्तवान्। धर्मात्मा युधिष्ठिरः तं ऋषिं सम्मानितवान्; ततः पूजितः मार्कण्डेयः तस्य प्रति वचनं उक्तवान्।