यः कश्चन एवं पृथिवीं सञ्चरति, स मृत्योरनन्तरं शतैकाधिकाश्वमेधफलमवाप्नोति। ततः, हे पार्थ, त्वं दिलीप इव प्राचीनकालेऽष्टगुणं परमं पुण्यमाप्स्यसि। मुनिश्रेष्ठत्वात् त्वमष्टगुणं फलं प्राप्स्यसि; एते पुण्यतीर्थानि, हे भारत, राक्षसगणैः संकीर्णानि सन्ति। त्वं कुरुवंशज, अन्यः कश्चन एतदवाप्तुं न शक्नोति; एषा देवर्षीणां कथा सर्वतीर्थसम्बद्धा। यः कश्चिदिदं प्रातःकाले पठति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते; यत्र वाल्मीकिनः कश्यपोऽथ च, मुनिवराः सदा वसन्ति। अत्रिः कौण्डिन्यः विश्वामित्रो गौतमः, असितः देवलः मार्कण्डेयः गालवश्च। भारद्वाजशिष्य उड्डालकः, शौनकः पुत्रसमेतः, व्यासश्च तपस्विश्रेष्ठः। दुर्वासाः मुनिश्रेष्ठः, जाबालिश्च महातपाः—एते सर्वे तपोधनाः तव प्रतीक्षन्ते। एभिः सह पुण्यैः तीर्थानि सन्दर्शय; महाभिषा इव त्वमपि महाकीर्तिमवाप्स्यसि। धर्मराजो ययातिः पुरूरवाश्च यथा, तथा त्वमपि, कुरुशार्दूल, स्वधर्मेण दीप्तिं प्राप्स्यसि। भगीरथो रामश्च ख्यातः, इन्द्रश्च वृत्रहा यथा सर्वान् शत्रून्घातयित्वा त्रैलोक्याधिपत्यं प्राप, तथा त्वमपि रिपून् निहत्य प्रजाः पालयिष्यसि। स्वधर्मेण पृथिवीं प्राप्य, कमललोचन, कार्तवीर्यार्जुनवत् कीर्तिं वीर्येण प्राप्स्यसि। एवं राजानं सम्बोधित्य, भगवाञ् नारदः स महात्मा तत्रैवान्तर्दधे। युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा मुनिभिः सह, भूमिपते, सर्वाणि तीर्थानि सम्यक् सन्मानपूर्वकं सम्पश्यन् जगाम। यः कश्चिदिदं तीर्थयात्रावृत्तान्तं मया मुनिभिश्च यथोक्तं पठति वा शृणोति वा, स सर्वपापैः प्रमुच्यते। यथार्थं सर्वमुक्तं; किं पुनः श्रोतुमिच्छसि? पुण्येषु मुनिषु किञ्चिदपि नापरित्यक्तम्। सूत उवाच—एवं विष्णुरूपाणि पुण्यतीर्थानि वर्णितानि, पुण्यजनाः; तेष्वेकस्मिन्नपि संसर्गे मुक्तिः सिध्यति। तीर्थश्रवणं पुण्यं, तीर्थदर्शनं पुण्यमेव; कलियुगे पापसमूहनाशायान्यन्नास्ति साधनम्। अहं तीर्थे वसेयं, तीर्थं स्पृशेयमिति यः प्रतिदिनं वदति, स परमां श्रियमवाप्नोति। तीर्थनाममात्रेण तस्य पापानि नश्यन्ति; तीर्थानि हि पुण्यानि, साधुभिः सेव्यानीति निश्चितम्। केवलं तीर्थसेवया भगवान् नारायणः सेव्यते; तस्मात् तीर्थादुत्तरं नास्ति। ब्राह्मणः, तुलसी, अश्वत्थवृक्षः, तीर्थसमूहश्च, तथा विष्णुः परमेश्वरः—एतेषु सदा जनैः सेवा कार्या। विशेषतः, मुनिश्रेष्ठ, ब्राह्मणसेवा सर्वतीर्थस्नानात् अधिकेति वृद्धैः कथितम्। अतः, बुद्धिमान् द्विजपादपङ्कजं प्रतिदिनं पूजयेत्, तत्र तीर्थपुण्यादधिकं फलम्। अश्वत्थं तुलसीं गावश्च प्रदक्षिणीकुर्यात्; सर्वतीर्थफलप्राप्तिः, विष्णुलोके समादृतिः। अतः, तीर्थसेवया पापानि नाशयेत्; अन्यथा नरकं याति, यतः दुःखं केवलं कर्मफलानुभवेन शम्यते। दुष्टाः नरके वसन्ति, साधवः स्वर्गे रमन्ते; तस्मात् तीर्थसेवा साधूनां कर्तव्या। ऋषय ऊचुः—तीर्थानि तेषां च महिमानं श्रुत्वा, पुण्यश्लोकिन्, प्रयागस्य विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः। त्वया हि पूर्वं संक्षेपेण प्रयागो वर्णितः, सूत; विस्तरेण श्रोतुमिच्छामः, सूतेति। सूत उवाच—साधु पृष्टं, पुण्यश्लोकाः, प्रयागस्य विषये; तस्य वृत्तान्तं वक्ष्यामि। यद् पूर्वं मार्कण्डेयेन पाण्डुपुत्राय कथितं, यदा स भारतान्ते राज्यं प्राप्तवान्। एतस्मिन्नन्तरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः भ्रातृशोकविह्वलः पुनः पुनः चिन्तयामास। दुर्योधनः राजा, एकादशाक्षौहिणीपती, अस्मान् बहु क्लेशयामास; ते सर्वे विनष्टाः। वासुदेवाश्रिताः पाण्डवाः पञ्च; कथं वयं द्रोणं भीष्मं कर्णं च महाबलम् अवधीत्? दुर्योधनः भ्रातृपुत्रैः सह, सर्वे राजानः, ये च स्वयमात्मानं वीरं मन्यन्ते, हताः। राज्यं विना, सुखस्य किम्, जीवितस्य वा? इति चिन्तयन्, “हन्त, किमिदं दुःखम्!” इत्यशोच्यत्। तदा निश्चेष्टः, शोकग्रस्तः, शिरसा नम्रः उपाविशत्; चेतना प्राप्ता, पुनः पुनः विचारयामास। केन उपायेन—तपसा, योगेन, तीर्थयात्रया वा—शिघ्रं महापातकस्य पापस्य विमुक्तिर्भवेत्? कुत्र स्नानात् विष्णोः परमं पदं प्राप्यते? केन प्रकारेण कृष्णं पृच्छेयम्, येनैतद् महद् कर्म कृतम्?