ततः स तीर्थयात्रिकः प्रथमं नैमिषारण्यं प्रति गच्छेत्, यत्र द्विजातयः सदा रमन्ते, यत्र च साक्षात् ब्रह्मा देवगणैः सहितः नित्यं तिष्ठति। नैमिषारण्यस्य दर्शनमेव पापार्धनाशनं भवति; यः तु तत्र प्रविशति, स सर्वपापैः विमुक्तः भवति। अथ युधिष्ठिरः मुनिं प्रति उवाच—“भगवन्, त्वया वाराणस्याः माहात्म्यं संक्षेपेण उक्तम्; तस्य विस्तारं मम श्रुतुम् इच्छामि, यतो मे मनः तत्र हृष्टं जातम्।” नारदः प्रत्युवाच—“शृणु राजन्, पुरातनं वाराणस्याः माहात्म्यं कथयामि, यन्मात्रश्रवणेन ब्रह्महत्या पापात् विमुक्तिः लभ्यते। कदाचित् मेरुशृङ्गे देवगणैः परिवेष्ठिता देवी महादेवं त्रिपुरारिं पप्रच्छ। सा अब्रवीत्—‘देवदेव महेश्वर, भक्तजनदुःखनाशन, कथं जनः त्वां शीघ्रं द्रष्टुं शक्नोति?’ सा पुनः पृच्छति—‘सांख्ययोगः, ध्यानम्, कर्मयोगः, वैदिककर्माणि—एतानि सर्वाणि लोके महत् प्रयासपूर्णानि, हे शंकर। किं उपायेन सूक्ष्मः प्रभुः योगिभिः, कर्मशीलैः, सर्वैः स्थिरचित्तैः देहधारिभिः च द्रष्टव्यः भवति? एष विज्ञानस्य रहस्यं ब्रूहि, यत् इन्द्रादिभिः गोप्यते, सर्वभूतहिताय, कामाग्निनाशनाय।' ईश्वरः उवाच—‘इदं ज्ञानं अत्र न वक्तव्यम्, मूढैः निन्दितत्वात्; तथापि सत्यं वदामि, यत्तत् परमहंसैः उक्तम्। मम या पुरी वाराणसी—सा परं परमगुह्यं क्षेत्रम्; सा सर्वभूतानां संसारसागरात् तारयित्री अस्ति। तत्र, हे महादेवि, महात्मानः मद्व्रतानुष्ठानपरायणाः, परं संयमं पालयन्तः, नित्यं वसन्ति। सर्वतीर्थेषु सा श्रेष्ठा, सर्वक्षेत्रेषु अपि उत्तमा; सर्वविद्यायाम् अविमुक्तं मम परं ज्ञानं। अन्यानि पुण्यक्षेत्राणि, तीर्थानि, देवस्थानानि, श्मशानस्थलानि, दिव्यभूमिषु स्थितानि—तानि सर्वाणि। किंतु मर्त्यलोके मम वासः न भूम्नि, न च व्योम्नि; अयुक्तचित्ताः तत्र एव द्रष्टुं शक्नुवन्ति, मुक्तचित्ताः तु मनसा एव पश्यन्ति। एष श्मशानदेशः ‘अविमुक्त’ इति ख्यातः, यत्र अहं स्वयम् कालरूपेण जगत्समाहरणं करोमि। सर्वगुह्येषु मे प्रियतमं एष क्षेत्रम्; मम भक्ताः तत्र आगत्य मयि एव लीयन्ते। यत् किञ्चित् तत्र दत्तं, जपितं, हुतं, कृतं, तपः, ध्यानम्, अध्ययनं, ज्ञानं वा—तत् सर्वं तत्र अक्षयं भवति। अविमुक्तं प्रविश्य, सहस्रजन्मसम्भृतानि पापानि विनश्यन्ति। ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राः, मिश्रवर्णाः, नार्यः, म्लेच्छाः, मलिनजातयः—सर्वे एव; कीटपिपीलिकाः, पशवः, पक्षिणश्च ये अविमुक्ते मृत्युम् आप्नुवन्ति—ते सर्वे, हे सुन्दरी, मम पुरीमध्ये, चन्द्रशेखरस्य, त्रिनेत्रस्य, वृषवाहनस्य, मानवानि जन्मानि प्राप्नुवन्ति। अविमुक्ते मृतः कश्चन, पापिष्ठोऽपि, न कदापि नरकं याति; सर्वे भगवता कृपया परमं पदं प्राप्नुवन्ति। मोक्षः दुर्लभतमः, संसारः भीषणतमः—इति ज्ञात्वा, पुरुषः शिलया स्वपादौ भित्वा अपि वाराणस्यां वसेत्। अन्यत्र तपसा अपि दुर्वापः सः मोक्षमार्गः, किन्तु अविमुक्ते तु निश्चितः। मम अनुग्रहेणैव, हे पार्वति, तत्र जन्म लभ्यते; अपरिपक्वाः मम मायया मोहिताः तं न पश्यन्ति। मलमूत्रशुक्रेषु पुनः पुनः वसन्ति; परन्तु धीरः, शतम् अपि विघ्नान् प्राप्य, तत्रैव स्थातव्यः। सः परमं पदं प्राप्नोति, यत्र गत्वा न शोचति; जन्ममृत्युजराविनिर्मुक्तः, शिवलोकं याति। एषा अमृतपदवी, यां प्राप्त्वा न पुनः मृत्युः; मोक्षकामिनां परमार्थः, प्राप्य सन्तुष्टः भवति—एवं विद्वांसः मन्यन्ते। न दानैः, न तपोभिः, न यज्ञैः, न ज्ञानैः तद् परमं पदं लभ्यते; केवलं अविमुक्ते तु सुलभम्। विविधवर्णिनः, पतिताः, निन्दिताः, महापापसम्पूर्णदेहाः—तेषां अविमुक्तं परमौषधं, परं ज्ञानं, परं पदं इति विज्ञातम्। अविमुक्तं परमार्थः, अविमुक्तः परशिवः; ये सन्न्यासव्रतं गृहित्वा अविमुक्ते वसन्ति—तेषां अहं परं ज्ञानं ददामि, अन्ते परमं पदं च। प्रयागः, नैमिषारण्यः, श्रीशैलः, महाबलः; केदारः, भद्रकर्णः, गया, पुष्करः; कुरुक्षेत्रं, भद्रकोटिः, नर्मदा, अमृतकेश्वरी; शालग्रामः, कुब्जाम्रः, कोकमुखं, प्रभासः, विजयनेशः, गोकार्णं, भद्रकर्णकः—एते सर्वे त्रैलोक्यविख्याततीर्थानि, किन्तु तत्र मृतानां तद् परं तत्त्वं न लभ्यते, यथा वाराणस्याम्। विशेषतः वाराणस्यां त्रिपथगा गङ्गा प्रविष्टा, शतजन्मार्जितपापानि नाशयति। अन्यत्र गङ्गा, श्राद्धं, दानं, तपः, जपः, सर्वव्रतानि सुलभानि; किन्तु वाराणस्यां तानि सर्वाणि दुर्लभतराणि। यः च वाराणस्यां वसन् नित्यं जपं, होमं, दानं, देवपूजनं, वायुभोजनं च कुर्यात्— एवं भगवतः शिवस्य वचनं देवी शृण्वन्ती, तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं नारदेन युधिष्ठिराय निवेदितम्।