नारदः उवाच— पुरुषश्रेष्ठ, ब्रह्मविद्भिः सहितस्य संसर्गः महापापानि अपि नाशयति। गृहस्थाः स्वगृहे स्थिताः सन्तः ब्रह्मज्ञैः सह सन्तुष्टाः भवन्ति। जन्मप्रभृति सञ्चितं यत्पापं, तदपि क्षणेन विनश्यति; यत्पापं गृहस्थेन मृत्युपर्यन्तं सञ्चितम्, तत्सर्वं यः परिव्राजकोऽपि एकरात्रं तत्र तिष्ठति, स सर्वं दहति। येन पुण्येन भ्राता नरकात् विमुच्यते, तत् पुण्यं भ्रात्रे दातव्यम्। दूतस्य वचः श्रुत्वा, स शीघ्रं पुण्यं भ्रात्रे दत्तवान्; हृष्टहृदयः भ्राता अपि नरकात् निर्गतः। देवैः पुष्पवृष्ट्या पूजितौ तौ स्वर्गं गतौ; दूतः अपि ताभ्यां यथाविधि पूजितः, यथागतं तत्रैव गतः। दिव्यदूतवचनं श्रुत्वा, यद्वचनं शास्त्रसमानं सर्वलोकविद्याप्रकाशकम्, तदा वैश्यपुत्रः स्वपुण्यदानेन भ्रातरं उद्धृत्य तेन सह देवराजस्य उत्तमं लोकं गतः। यः कश्चन राजवंशीयः एतां कथां पठति वा शृणोति वा, स अपि सहस्त्रगवां दानस्य फलं प्राप्नोति दुःखरहितः। नारदः पुनरुवाच— ततः, राजन्, सुगन्धाख्यं तीर्थं यान्तव्यं, यत्र गत्वा सर्वपापविमुक्तः ब्रह्मलोकसम्मानं लभते। ततः, पुण्यतीर्थानां भक्तः रुद्रावर्तं गच्छेत्; तत्र स्नात्वा स्वर्गलोकसम्मानं प्राप्नोति। गङ्गासरस्वत्योः सङ्गमे स्नात्वा अश्वमेधस्यम् एव फलं लभते, स्वर्गं च गच्छति। तत्र कर्णसरोवरं गत्वा शङ्करं पूजयित्वा, कदाचित् दुष्प्राप्यं गतिं न प्राप्नोति, स्वर्गं च गच्छति। अनन्तरं, तीर्थयात्रिकः कुब्जाम्रकं गच्छेत्; सहस्त्रगवां दानस्य फलं प्राप्य स्वर्गं याति। राजा तीर्थसेवी अरुन्धतीवनं गच्छेत्, स समुद्रकं स्पृशेत्, त्रिरात्रोपवासं कुर्यात्; सहस्त्रगवां पुण्यं प्राप्य स्वर्गं गच्छति। ततश्च ब्रह्मावर्तं ब्रह्मचारी भक्त्या गच्छेत्; अश्वमेधस्य फलं लभित्वा स्वर्गं याति। यमुनास्रोतः प्राप्य यमुनाजलं स्पृशेत्; अश्वमेधस्य फलं लभित्वा ब्रह्मलोके पूज्यते। तदनन्तरं, त्रिलोक्याख्यातं दर्वीसङ्क्रमणं तीर्थं प्राप्य, अश्वमेधस्य फलं प्राप्य स्वर्गं याति। सिन्धुस्रोतः प्राप्य, सिद्धगन्धर्वसंयुक्तः, पञ्चरात्रं तिष्ठेत्, तत्र बहु सुवर्णं दद्यात्; ततः दुष्प्राप्यां देवीं समाश्रित्य, अश्वमेधस्य फलं प्राप्य उशनसः पथं प्राप्नोति। ऋषिकुल्यां वसिष्ठं च प्राप्त्वा, वसिष्ठं तीर्त्वा, सर्ववर्णाः द्विजातयः च, यः ऋषिकुल्यायां स्नाति, स ऋषिलोकं प्राप्नोति। यदि मासमेकं तत्र सः शाकाहार्येव तिष्ठति, भृगुतुङ्गं प्राप्य वाजिमेधस्य फलं लभते। वीरप्रमोक्षं गत्वा सर्वपापविमुक्तः भवति; कार्तिकमाघयोः दुर्लभे तीर्थे पुण्यकर्मी अग्निष्टोमातिरात्रयोः फलं प्राप्नोति। ततः संध्यां ज्ञानतीर्थश्रेष्ठां गत्वा, तत्र जलस्पर्शनात् सर्वविद्यावान् भवति; महाश्रमणि रात्रिं स्थित्वा सर्वपापविमुक्तः स्यात्। एकाहार्युपवासेन पुण्यलोकान् वसति; मासमेकं षडहारेण महालये स्थित्वा, दशपूर्वदशोत्तरान् पितॄन् उद्धरति। महेश्वरं पुण्यतीर्थं दृष्ट्वा, देवैः पूजितं, सर्वकर्मसमाप्तः मृत्युम् न शोचति; सर्वपापविमुक्तात्मा, बहु सुवर्णं लभते। ततः वेतसिकां गच्छेत्, तत्र पितृभिः पूज्यते; अश्वमेधस्य फलं प्राप्य परां गतिं लभते। ततः पुण्यस्मृता सुन्दरीकां गच्छेत्, सिद्धसेवितां, तत्र प्राचीनैः दृष्टं सौन्दर्ययुक्तः भवति। अनन्तरं ब्राह्मणिकां गत्वा, ब्रह्मचारी पद्मवर्णवाहनः ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। ततः नैमिषारण्यं गच्छेत्, यत्र द्विजातयः सततं वसन्ति; तत्र ब्रह्मा देवगणैः सह नित्यं वसति। नैमिषारण्यस्य कामनया अर्धपापं नश्यति; तत्र प्रविश्य सर्वपापविमुक्तः भवति। अथ युधिष्ठिरः उवाच— भगवन्, त्वया वाराणस्याः माहात्म्यं संक्षेपेणोक्तम्; तस्य विस्तारं मम कथय, यतः मम मनः तेन प्रमुदितम्। नारदः उवाच— शृणु राजन्, वाराणस्याः पुण्यवृत्तान्तमेकं पुरातनं कथयामि; तस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्यापापात् विमुच्यते। कदाचित् मेरुशृङ्गे, देवी सुरगणमध्ये स्थित्वा, महादेवं त्रिपुरारिं पप्रच्छ। देवी उवाच— देवदेव महादेव भक्तदुःखनाशन, कथं जनः त्वां शीघ्रं पश्यति दिव्यं प्रभो? सांख्ययोगः ध्यानं कर्मयोगः वैदिककर्माणि च— एतानि चान्ये च उपायाः, हे शङ्कर, लोके बहुप्रयत्नपूर्णानि। कैः उपायैः सूक्ष्मदेवो योगिनां, कर्मिणां, प्रशान्तचित्तानां च सर्वदेहिनां, साक्षात् दृश्यते? एतद्गुह्यं मे कथय, यदिन्द्रादिभिः गुप्तं सेव्यमानं, सर्वभूतहिताय, यद्वा कामाग्निनाशनं, तत् ब्रूहि। ईश्वर उवाच— इदं ज्ञानं अत्र न वक्तव्यं, मूढैः तिरस्कृतत्वात्; तथापि सत्यमेव वक्ष्यामि, यत्परं मुनयः प्रगायतः।