राज्ञः समक्षे, द्वौ भ्रातरौ तस्याः कुलस्य, अत्यन्तदुष्टकर्मणौ, तस्मिन्नेव दिवसे विनष्टौ। ज्येष्ठः व्याघ्रेण हतः, कनिष्ठः सर्पदष्टः; एवं तयोः पापिनोः अन्तः प्राप्तः। ततः, यमदूतैः तयोः पापयोः पाशैः बद्धयोः, यमस्यालयं नीतौ। आगत्य, सर्वे दूताः तयोः पापिनोः वृत्तान्तं यमस्य निवेदयामासुः— "धर्मराज, तव आज्ञया द्वौ नरौ इह नीतौ। त्वं दूतानां प्रति आदेशं कुरु, अनुग्रहं कुरु, किम् कर्तव्यं?" यमः चित्रगुप्तं सम्प्रश्यम् दूतान् उवाच— "किंचित् भीषणं नरकं गच्छतु एकः, वीराः।" "अन्यः स्वर्गे स्थाप्यतां, यत्र परमसुखानि सन्ति।" मृत्योराज्ञां श्रुत्वा, शीघ्रदूताः तत्क्षणमेव प्रवृत्ताः। ज्येष्ठः रौरव-नरकं, भीषणं, क्षिप्तः; ततः, प्रमुखदूतः मधुरवचनं अभाषत्— "विकुण्डल, मया सह आगच्छ; अहं तुभ्यं स्वर्गं दास्यामि। तव स्वकृतैः पुण्यैः दिव्यानि सुखानि भुङ्क्ष्व।" नारदः उवाच— ततः, हृष्टचित्तः विकुण्डलः मार्गे दूतं पप्रच्छ, हृदयस्थसन्देहः, महतीं विस्मितिं च धारणः— "किं कारणं स्वर्गफलस्य मम?" विकुण्डलः उवाच— "श्रेष्ठदूत, त्वां गूढं प्रश्नं पृच्छामि। आवां तु एकस्मिन्नेव कुलोत्पन्नौ, समानानि कर्माणि कृतवन्तौ। दुर्मृत्यु अपि तुल्यः, यमः अपि तुल्यः दृष्टः। कथं मम ज्येष्ठभ्राता, समानकर्मा, नरकं पतितः? कथं अहं स्वर्गं प्राप्तवान्? मम सन्देहं अपाकुरु। दिव्यदूत, कारणं न पश्यामि स्वर्गस्य प्राप्तेः।" दिव्यदूतः उवाच— "माता, पिता, पुत्रः, पत्नी, भगिनी, भ्राता, विकुण्डल—एते नामानि जन्मतः जायन्ते, कर्मानुभवाय। यथा पक्षिणः एकवृक्षे समागच्छन्ति, तथा प्रत्येकः स्वकृतं कर्म यथानियतं करोति। प्रत्येकः स्वस्यैव कर्मफलं भुङ्क्ते। सत्यं तुभ्यं स्नेहेन वदामि—कर्मभिः जनाः शुभाशुभं अनुभवन्ति। यत्कृतं, व्यापारे, पुनः पुनः, काले काले, एकः करोति, एकः एव फलम् अनुभवति। अन्यस्य कर्मणा कश्चन कदाचित् प्रभावितः न भवति। तव भ्राता घोरपापैः नरकं गतः; त्वं धर्मज्ञः पुण्यैः नित्यं स्वर्गं प्राप्तवान्।" विकुण्डलः उवाच— "बाल्यादारभ्य, मम मनः धर्मे न प्रवृत्तम्, पापे एव। अस्मिन्नेव जीवने, दूत, अहं पापं कृतवान्। दिव्यदूत, मम किञ्चित् पुण्यं न ज्ञातम्। यदि त्वं किञ्चित् पुण्यं जानासि, कृपया तद् वद।" दिव्यदूतः उवाच— "शृणु, व्यापारे, पुण्यं तव यत् प्राप्तम् वक्ष्यामि। सर्वं जानामि, त्वं तु न स्मरति। कश्चित् ब्राह्मणः सुमित्रः, हरिमित्रस्य पुत्रः, वेदविदः, तस्य आश्रमः दक्षिणे कालीन्द्याः तटे आसीत्। तस्मिन् वने, विशांवर, त्वं तेन सह मैत्रीं कृतवान्। तस्य साहचर्ये, द्वौ मासौ माघस्य स्नानं कृतवान्। पुण्ये, पापनाशिनि कालीन्द्याः जलस्य, प्रसिद्धे तीर्थे। तेनैव कर्मणा, नराधिप, सर्वपापात् विमुक्तः अभवः। द्वितीयमाघस्य पुण्येन, स्वर्गं प्राप्तवान्, पापरहित। तस्य पुण्यस्य प्रभावेन, त्वं स्वर्गे नित्यं हर्षं अनुभवसि; तव भ्राता पापैः महतीं यातनां नरके अनुभवति। तीक्ष्णधाराभिः शस्त्रैः छिन्नः, मुद्गरैः ताडितः, शिलापृष्ठे निष्पिष्टः, दग्धकोष्ठे दग्धः।" दूतस्य वचनं श्रुत्वा, भ्रातृदुःखदुःखितः, रोमाञ्चिताङ्गः, शोकान्वितः अभवत्। सः दिव्यदूतं मधुरं कौशलयुक्तं वचनं उवाच— "सप्तपदं धर्मज्ञैः सह गच्छन् मैत्री फलं ददाति। अस्माकं मैत्र्याः कारणं चिन्तयित्वा, त्वं मम साहाय्यं कर्तुं अर्हसि। तस्माद् त्वां श्रोतुम् इच्छामि, सर्वज्ञं त्वां मन्यामि। केन कर्मणा जनाः यमलोकं न पश्यन्ति? केन नरकं गच्छन्ति? कृपया एतत् वद।" दिव्यदूतः उवाच— "समीचीनं पृष्टं त्वया, वैश्य; त्वं पापमुक्तः। येषां हृदयं शुद्धं, तेषां परमहिताय विवेकः जायते। अहं सदा सेवायाम्, अल्पविरामः; तथापि, स्नेहेन तुभ्यं यथाशक्ति वक्ष्यामि। ये जनाः कर्मणा, मनसा, वाचा, कदाचित् कस्यापि न हिंसां कुर्वन्ति, ते यमालयं न गच्छन्ति। न वेदाध्ययनात्, न दानात्, न तपसा, न यज्ञैः—ये हिंसां कुर्वन्ति, ते स्वर्गं न यान्ति। अहिंसा परमधर्मः; अहिंसा परं तपः; अहिंसा परं दानम्—इति ऋषयः सदा वदन्ति। ये दयालवः जनाः यः यः जीवः—मच्छिका, सर्पः, कीटः, मानवः—स्वात्मनं तुल्यं पश्यन्ति, ते दग्धकोष्ठे, लोहशूले, सुरास्रोतसि नरकं न यान्ति। ये जीवहिंसां कुर्वन्ति, जलचरः वा स्थलचरः वा, स्वजीवनाय, ते कालसूत्रनरकं, दुष्टगतिं च यान्ति। तत्र, ये श्वमांसं भक्षयन्ति, पूयशोणितं पिबन्ति, तैलकूपे निमज्जन्ति, अधोमुखैः कीटैः दष्टाः। तत्र, अन्योन्यं खादन्ति, अन्योन्यं हन्ति, अन्धकारे वासं कुर्वन्ति, अनन्तकल्पं, भीषणनादेन। शतजन्मानि कृमिणां गर्भे स्थिराः, ततः शतानि पशुजन्मानि प्राप्ताः, तैः क्रूरैः।" एवं दिव्यदूतस्य वचनं श्रुत्वा, विकुण्डलः धर्मस्य महत्त्वं, अहिंसाया महात्म्यं च, स्वस्मिन् हृदये अपि धारणम् आरभत।