नृत्यशालासु मृदङ्गनिनादैः सह नृत्यं गुञ्जितं, चित्रकला-विद्यादिषु च रम्येषु क्रीडासु ताः कन्याः निपुणाः आसन्। ताः क्रीडारम्येषु प्रमोदिताः, पितृभिः स्नेहिताः, श्रीनिलये निवसन्त्यः। एकदा कौतूहलात्, माधवमासे, पञ्च कन्याः समागताः, वनाद् वनं मन्दारपुष्पाणि अन्वेषयन्त्यः। गौर्याः पूजार्थम् ताः मधुरस्वराः कन्याः कदाचित् निर्मलह्रदं गताः; तत्र सुवर्णपद्मानि शुद्धवारिजानि च गृह्य पुनः प्रत्यागच्छन्। शुद्धनीलमणिकाचक्रीस्तरणे स्नानं कृत्वा, वस्त्राणि धारयित्वा, ताः मौनं कृत्वा, शिलायाः रणे सुवर्णमुक्ताभरणैः भूषितं वालुकाचलम् निर्मितवन्त्यः। ताः गौर्याः चन्दनसुगन्धिपूर्णैः, कुङ्कुमेन, उत्तमपद्मैः च अन्यैः उपहारैः पूजां कृत्वा, शुभभक्त्या समन्विताः, लास्यहस्तैः नृत्यं अकुर्वन्। गन्धर्वपद्धतिम् आश्रित्य, ताः उत्तमं गीतं गायन्त्यः, स्वरान् स्वाभाविकैः विराजयन्त्यः, हरिणीनेत्राः कन्याः कलाक्षराणि मधुरस्वरैः गायन्त्यः, तेषां मधुरगानं सुन्दरं च सञ्चलितम्। तस्मिन् रम्ये क्षणे, प्रमोदस्रवणेन ताः कन्याः मनः पूर्णतः आकृष्टम् अभवत्। पवित्रे अच्छोदह्रदे, ऋषिपुत्रः ज्येष्ठः वेदविदां निधिः स्नानार्थम् आगतः। तस्य सौन्दर्यं अनन्तम्, मुखं परमशोभनम्, नेत्रे विकसितपद्मदलवत्, यौवनसंपन्नः, विशालवक्षाः, सुसम्पन्नः, अतीव सुन्दरः, श्यामवर्णः, इव अन्यः कामः। स ब्रह्मचारी, सुन्दरकेशः, दण्डधारी, मन्मथस्य धनुर्वत् दीप्तिमान्, कृताजिनवस्त्रः, सागरवर्णः, यज्ञोपवीती, मेखलायुक्तः, अतिशयः आसीत्। तं ब्राह्मणयुवानं ह्रदतीरे दृष्ट्वा, कन्याः हृष्टाः, कौतूहलेन पूर्णाः, 'अस्माकं अतिथि भविष्यति' इति चिन्तयन्त्यः। गाननृत्यं परित्यज्य, तं निरीक्षितुम् उत्सुकाः, ताः कामेन आक्रान्ताः, मृगाः इव व्याघ्रबाणैः विद्धाः। पञ्च निरपराधाः कन्याः, 'पश्य, पश्य' इति कलकलं कुर्वन्त्यः, तं विशिष्टं ब्राह्मणयुवानं प्रेममोहं प्राप्नुवन्। पुनः पुनः, ताः पद्मवत् नेत्रैः तं पूजयन्त्यः, ततः अप्सराः आपस्संवादं आरब्धवन्त्यः। 'यदि एषः कामः, कथं स कामरहितः? अथवा अश्विनौ, यौ सदा सहचरौ। अथवा गन्धर्वः, किंनरः, सिद्धः वा, रूपान्तरकः; अथवा ऋषिपुत्रः, वा उत्तमः मानवः। अथवा स देवः, सृष्टिकर्त्रा अस्माकं कृते निर्मितः, पूर्वकर्मफलात् भाग्यवन्त्यः निधिः। एवं, गौर्याः अनुग्रहवेगेन, अनुकूलचित्तेन, अस्माकं उत्तमः पतिः आगतः।' 'अहम् तम् इच्छामि, त्वम् अपि, सा अपि; एवं पञ्च कन्याः आपस्संवादं कुर्वन्त्यः, हे राजश्रेष्ठ।' ताः वाक्यानि श्रुत्वा, स ब्रह्मचारी मध्यान्हकर्म समाप्त्य, विचारयामास—'किम् अहं पुण्यं करिष्यामि?'। 'द्विजाः, गाधिपुत्रः पराशरः, कण्डुः, देवलः, अन्ये च, योगशक्तिमन्तः अपि, तासु स्त्रीषु विलासवत् अद्भुतं मोहम् प्राप्तवन्तः।' 'कः न मकरध्वजधनुष्मन् स्त्रीनेत्रबाणैः पतितः? मृगशिशुः अपि पतति।' 'यावत् बुद्धिः दीप्तिमती, यावत् कीर्ति सुरक्षितः, यावत् धैर्यं स्थिरं, यावत् कुलगौरवम् अस्ति—' 'यावत् तपः विकासम्, यावत् संयमः, तावत् मनः स्त्रीनेत्रैः न प्रमत्तम्।' 'स्त्रियः कामिनः मोहयन्ति, रमयन्ति, परन्तु एताः गुणैः मां मोदयन्ति, यतः अहं धर्मरक्षणे समर्पितः।' 'ये मनः मोहिताः, ताः स्त्रीदेहे सौन्दर्यं कल्पयन्ति, यत् मांसरुधिरमलमूत्रमयं, निर्गुणं, अशुद्धम्।' 'स्त्रियः कठोराः इति विशुद्धबुद्धयः उक्तवन्तः; यावत् एताः समीपं न आगच्छन्ति, तावत् गृहं गच्छामि।' यावत् ताः सतीः समीपं आगच्छन्ति, ब्राह्मणः विष्णुप्रभावात् अदृश्यः अभवत्। योगबलात्, हे राजन्, स अदृश्यः अभवत्; विष्णुभक्तब्राह्मणस्य तद् अद्भुतं कर्म दृष्ट्वा— ताः युवतीः भयपूर्णनेत्राः, मृग्यः इव, सर्वदिशं विचिन्त्य, विचलितदृष्टयः अभवन्। कन्याः उक्तवन्त्यः—'एषः स्पष्टं मायावी, मायाज्ञानवान्; दृष्टः स रूपे अदृश्यः अभवत्'—इति आपस्संवादम्। तस्मिन् क्षणे, तासां हृदयानि विरहाग्निना दग्धानि, यथा वनं महाग्निना दग्धम्। 'मायां त्यज, प्रिय, शीघ्रम् दर्शय; न उचितं तव दृष्ट्वा यथा मक्षिका लुप्तः।' 'हाहा, दुःखम्! किम् अस्माकं दर्शितः? केन आगमितः? तव आगमनं दुःखहेतुः इति ज्ञातम्।' 'किम् तव हृदयम् दयारहितम्? किम् अस्मान् न चिन्तयसि? किम् क्रूरः, प्रिय? किम् मनः चोरितम्?' 'किम् अस्माकं मिलनाय न आगतः? किम् अस्मान् परीक्ष्यसि? किम् स्वभावे अनार्तः? किम् मायाविदः?' 'किम् मनः प्रवेशं जानासि, सूक्ष्मज्ञानं? वा न जानासि निर्गमनमार्गम्?' 'किम् कारणं विना क्रुध्यसि? किम् विरहक्लेशं न जानासि?' 'हृदयनाथ, अदृष्ट्वा त्वां वयं नष्टाः; जीवामः न, किं तु पुनः दर्शनाशां जीवामः।' 'यत्र गतः, तत्र शीघ्रं नीताः भवेम; सृष्टिकर्ता तव दर्शनं हर्तुम्, अस्माकं हर्षांकुरान् नाशितवान्।