राजन्, बुद्धिमन्तः परमं ख्यातिं सदा अन्विष्यन्ति, तस्मात् त्वां पृच्छामि—ब्राह्मणश्रेष्ठ, रेवा-नदीस्य परमं माहात्म्यं, कन्यानां पुण्यकथां मे कथय। नारद उवाच—नृपश्रेष्ठ, धर्ममयमेतदाख्यानं शृणु। यथा दारुषु अग्निः सुप्तः, तथा धर्मो ब्रह्मबीजवत् गुह्यः अस्ति। शुकसङ्गीतः नाम गन्धर्वः कन्यां प्रमोहिनीं जनयामास। सुषीला नाम सुषीलस्य धर्मात्मनः कन्या, या गीतविद्या-निपुणा च आसीत्। चन्द्रकान्तस्य कन्या सूतरा, सुप्रभायाः चन्द्रिका—एतेषां अप्सरसां नामानि विशिष्टानि, राजन्। एताः पञ्च कन्याः, यौवनदीप्तयः, सदैव भगिन्यः इव सह वदन्त्यः आसन्। चन्द्रकान्तेः प्रभया यथा चन्द्रिका जायते, तथा तासां मुखानि चन्द्रवत् प्रकाशमानानि, सुललितकेशाः, चन्द्रकान्तिप्रभया दीप्ताः आसन्। देवानां मध्ये एता ललिता कन्याः पद्मेषु चन्द्रिकेव, सौन्दर्यरससम्भूताः, दिव्यरूपधारिण्यश्च आसन्। कुमुददलगर्भसमानवक्षःस्थलाः, वसन्ते कृतसुरभिकेतकीसदृशाः, नवयौवनारम्भे लतावल्लीव मनोज्ञाः। सुवर्णवर्णाः, सुवर्णमिव दीप्तिमन्त्यः, सुवर्णाभरणैः शोभिताः, सुवर्णचम्पकहारधारिण्यः, सुवर्णवस्त्रवसनाः। रागादिषु गीतिषु, स्वरविकारेषु, तालवाद्यरमणे, वंशीवीणावादनकौशलम्। मृदङ्गनिनादयुक्तनृत्यमण्डपेषु, चित्रक्रीडादिषु कलासु, सर्वासु कौशलिन्यः। ताः कन्याः क्रीडाप्रियाः, पितृभिः स्नेहिताः, धनसंपन्नगृहे वसन्त्यः आसन्। कदाचित् कौतूहलवशात्, ताः पञ्च कन्याः माधवमासे समागत्य, वनात् वनं मन्दारपुष्पान्वेषणाय जग्मुः। गौर्याः पूजार्थं, गीतिनिपुणाः कन्याः कदाचित् विमलसरोवरं गत्वा, शुभ्रकमलानि उत्तमानि कुमुदानि च आदाय पुनः प्रत्यागच्छन्। शुद्धनीलमणिकाचकृष्णमणिपीठे स्नात्वा, वस्त्राणि धारयित्वा, मौनिन्यः सुवर्णमुक्ताभरणैः शोभितं वालुकाकूटं निर्माय। ताः कन्याः गन्धचन्दनकुङ्कुमपुष्पैः, उत्तमकमलादिभिः गौर्याः पूजां कृत्वा, शुभभावनया लास्यहस्तैः नृत्यन्त्यः। गन्धर्वपद्धत्या, परमं गीतं गायन्त्यः, स्वरविकारेण मधुरं गायन्त्यः, मृगशावलोचनाः कन्याः कलशब्दैः, मधुरगानमन्दाकिन्या इव प्रवहन्त्यः। तस्मिन्नेव सुन्दरक्षणे, प्रमोदस्निग्धे, तासां मनांसि पूर्णरूपेण निमग्नानि अभवन्। तदा पवित्रेऽच्छोदासरोवरे, ऋषिपुत्रः ज्येष्ठः वेदवेदाङ्गनिधिः स्नानार्थमागतः। तस्य सौन्दर्यं अनिर्वचनीयं, मुखं परमशोभनं, विकसत्पद्मदललोचनः, नवयुवाः, विशालवक्षाः, सुगात्रः, अतीव रमणीयः, श्यामवर्णः, इव द्वितीयः कामः। स ब्रह्मचारी, सुललितकेशः, दण्डधारी, मनमथ इव धनुर्धारी, अजिनाम्बरधरः, सागरवर्णः, मेखलायुक्तः, अद्भुतः। तं विप्रकुमारं सरस्तटस्थितं दृष्ट्वा, कन्याः प्रमोदिता, कौतूहलसमन्विताः, 'अयं अस्माकं अतिथिः भविष्यति' इति मन्यन्ते स्म। गीतनृत्यं परित्यज्य, तं निरन्तरं पश्यन्त्यः, कामार्ताः, यथा मृगाः मृगयुकपाशबद्धाः। पञ्च कन्याः, 'पश्य पश्य' इति सस्मितं जल्पन्त्यः, तं विप्रकुमारं प्रति प्रेमविमूढाः अभवन्। पुनः पुनः तं पद्मलोचनं नेत्रैः पूजयन्त्यः, अप्सरसो मध्ये संवादं चक्रुः। 'यदि एषः कामः एव, कथं विरागी स्यात्? उत वा अश्विनौ भ्रातरौ? उत गन्धर्वः, किन्नरः, सिद्धः, ऋषिपुत्रः, मानवः वा?' इति। 'उत वा सः कश्चन देवः, सृष्टिकर्त्रा अस्माकं कृते निर्मितः, पूर्वकृत्यफलराशिः भाग्यशालिनां निधिः?' इति। 'एवं हि अस्माकं गौर्या उत्तमः पतिः प्रदत्तः, दयार्णवेन, सौम्येन चेतसा प्राप्तः' इति। 'अहं तम् इच्छामि, त्वमपि, सा अपि' इत्यादि पञ्च कन्या उचुः, राजन्। तद्वचनं श्रुत्वा, स विप्रकुमारः, मध्याह्नकृत्यानन्तरं, 'किं कर्तव्यं पुण्यार्थं?' इति चिन्तयामास। 'गाधेः अपत्यः पराशरः, कण्डुः, देवलः, योगबलसम्पन्नाः अपि, एताभिः स्त्रीभिः लीलया मोहिताः।' 'मकरध्वजस्य बाणैः, स्त्रीणां कटाक्षैः, धनुष्कुटिलभ्रूभिः, को न निपात्यते? मृगशिशुः अपि पतति।' 'यावत् बुद्धिः प्रकाशते, कीर्तिः सुरक्षितास्ति, धैर्यं तिष्ठति, कुलगौरवम् अस्ति—' 'यावत् तपो वर्धते, संयमः स्थिरः, मनः स्त्रीकटाक्षैः न प्रमत्तं तावत्।' 'स्त्रियः रतिप्रिया, रम्याचेष्टाभिः कामिनः मोहयन्ति; एताः तु गुणैः मां मोहयन्ति, धर्मसंरक्षणे समाहितोऽस्मि।' 'ये मोहिता मनसः, स्त्रीशरीरे सौन्दर्यम् इच्छन्ति, यत् मांसरुधिरमलमूत्रसम्भूतं, गुणरहितं, अपवित्रम्।' 'स्त्रियः कठोराः इति मुनिभिः कथिताः; यावत् एता न समीपं आगच्छन्ति, गृहं प्रतियास्यामि।' एवं संकल्प्य, ताः स्त्रियः समीपं आगन्तुम् इच्छन्त्यः, स विप्रः विष्णोः योगबलात् तत्रैव अन्तर्धानमगच्छत्। योगशक्त्या अदृश्यः अभवत्, तं विष्णुभक्तं ब्रह्मचारिणं तदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा— सर्वाः कन्याः, भयाकुललोचनाः, मृगशावकसदृशाः, सर्वदिक् विचिन्त्य, सन्त्रस्तचित्ताः, विचेष्टन्त्यः दृष्ट्वा स्थिताः।