कथां शृणु, यत्र पुण्ये तीर्थे स्नानं नित्यं पर्वदिने कर्तव्यम्। तत्र पितृभ्यः श्रद्धया हविरुत्सृज्य, अश्वमेधस्य फलमवाप्नोति भक्तः। दशाश्वमेधिकायाः पश्चिमदिशि, विप्रश्रेष्ठ, महर्षिः भृगुः सहस्रं दिव्यानां वर्षाणां देवमर्चयत्। स दक्षिणायां दिशि वल्मीकगृहे स्थित्वा, तत्रैवाश्चर्यमहद्भूतं जातमुमया सह शंकरस्य। तदा गौर्याः कौतूहलं जातम्। सा पप्रच्छ—"कः अत्र स्थितः, देवो वा दानवो वा? ब्रूहि मे, महेश्वर।" ईश्वर उवाच—"एष ब्राह्मणश्रेष्ठो भृगुरिति ख्यातः, ऋषिमुख्यः। स मां समाधिना चिन्तयन्, वरं प्रार्थयते, प्रिये।" तदा देवी स्मित्वा ईश्वरं प्रति अब्रवीत्—"धूमराशिर्जातः, तथापि त्वं न तुष्टः। त्वं दुष्प्रसादः, अतोऽत्र विचारः न आवश्यकः।" देव उवाच—"त्वं न जानासि, महादेवि। एतत्क्रोधात्कृतम्। तव प्रियं दर्शयिष्यामि, सत्यमेव करिष्ये।" ततः देवाधिदेवस्य स्मरणमात्रेण धर्मस्वरूपो वृषभः सन्निधिमगमत्। स मानववाक्यैः—"आज्ञापय, प्रभो। ब्राह्मणः वल्मीकैः आच्छादितः, तमधः पातय भूमौ।" इत्युक्त्वा, वृषभः योगस्थितं भृगुमधः पातयामास। तत्क्षणात्, क्रोधेन ताम्राक्षः स वृषभं प्रति हस्तं प्रसारयामास। स वदन्—"क्व गच्छसि, वृषभ? अद्य त्वां पापरूपं मम पश्यतः विनाशयिष्यामि।" इत्युक्त्वा, स ब्राह्मणः तेनाक्रान्तः, वृषभं गगनं प्रति आरोहन्तं दृष्ट्वा, दिव्यं तदाश्चर्यं वीक्ष्य विस्मितः अभवत्। तदा रुद्रस्य हास्यं श्रुत्वा, स मुनिः तस्य समीपे स्थित्वा, तृतीयं नेत्रं दृष्ट्वा लज्जया भूमौ पतितः। स भूमौ प्रणम्य, परमेश्वरं स्तोतुमारेभे—"नमस्ते, भूतनाथ, जगतः कारण, दिव्यरूप, संसारभीतः अहं किञ्चिद्वक्तुमिच्छामि।" "कः मनुष्यलोके तव गुणसमूहं वक्तुं शक्नोति? वासुकिः अपि यदि सहस्रवदनः स्यात्, न शक्नुयात्।" "भक्त्या अपि, शंकर, जगन्नाथ, मम स्तुतिः बालिशवद्भवति; क्षमस्व, प्रभो, कृपया पादयोः पतन्तं मां पालय।" "त्वं सत्त्वं रजस्तमश्च रक्षायां सृष्टौ च संहारे च; त्वत्तोऽन्यः नास्ति देवः, नूनं, लोकनाथ।" "यमः संयमधर्मः, यज्ञदानं, वेदाध्ययनं, तपश्च—एतेषां सहस्रांशोऽपि तव भक्तेः समं न भवति।" "तव भक्तानां लक्षणानि—रसोत्कर्षः, रसायनादयः, खड्गः, अञ्जनं, पादुकाः, अन्यानि च—अस्मिन्नेव लोके दृश्यन्ते।" "चेत् कपटेन अपि कोऽपि प्रणमति, तस्य धर्मं ददासि; परंतु भक्तिः एव संसारबंधनच्छेदिनी, मोक्षाय निर्मिता।" "प्रभो, अन्यदारेषु अन्यधनेषु आसक्तं, लज्जया दग्धं, दुःखशोकपीडितं, पराननं निरीक्षमाणं मां त्रातुमर्हसि।" "मिथ्याभिमानेन दग्धं, क्षणिकसंपत्सु रममाणं, क्रूरतया पतितं, विपथगं मां उद्धर।" "मम आशाः केवलं दीनैः इन्द्रियैः बन्धुषु च पूर्यन्ते, यः निष्फलः; तथापि, शंकर, मोहात् मां विडम्बयसि किम्?" "शीघ्रं मम तृष्णां हर, लक्ष्मीः च हृदये नित्यं स्थापय, गर्वमोहबंधनं छित्त्वा मां उद्धर, महादेव।" "एषा करुणोद्भवाख्या स्तुतिः दिव्या, सिद्धिदायिनी; यः भक्त्या पठति, तस्मै शिवः भृगुवत् तुष्टो भवति।" ततः ईश्वरः उवाच—"तुष्टोऽस्मि ते, ब्राह्मण; यं वरेच्छसि, तं वरं वृणुष्व। अहं उमासहितः तव वाञ्छितं वरं दास्यामि।" भृगुरुवाच—"यदि त्वं तुष्टः, देवेश, यदि मे वरः दातव्यः, तर्हि रुद्रवेदी स्यात्—एतत् मे साधय।" ईश्वर उवाच—"एवं भवतु, ब्राह्मणश्रेष्ठ। एष क्रोधस्थानं भविष्यति। पितृपुत्रयोः वाक्साम्यं न भविष्यति।" ततः प्रभृति, ब्रह्मादयः सर्वे देवाः किंनरैः सहिताः, यत्र महेश्वरः तुष्टः, भृगुतीर्थं पूजयामासुः। तस्य तीर्थस्य दर्शनात् क्षणेन एव पापविमुक्तिः स्यात्; इच्छया अनिच्छया वा प्राणिनः तत्र म्रियन्ति। तेषां परमगुह्यः पन्थाः निःसंशयं लभ्यते; एतत् क्षेत्रं विस्तीर्णं सर्वपापनाशनम्। ये तत्र स्नानं कुर्वन्ति, ते स्वर्गं यान्ति; ये तत्र म्रियन्ति, ते पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति। तस्मिन्काले पादुकाछत्रं भोजनं सुवर्णं च दातव्यम्। यदन्नं शक्त्या दत्तं, तदक्षयं भवति; सूर्यग्रहणे यः यथाशक्ति दानं ददाति—तत्सर्वमक्षयम्। तीर्थस्नाने यद्दत्तं तदक्षयमेव; चन्द्रसूर्यग्रहणे वृषदानं श्रेष्ठतमम्। मूढाः विष्णोर्मायया मोहिताः पुरुषाः, राजन्, न जानन्ति दिव्यं वृषतीर्थं नर्मदायाम्। यः एकवारं अपि भृगुतीर्थस्य माहात्म्यं शृणोति, स सर्वपापविमुक्तः रुद्रलोकं याति। ततः, राजन्, उत्तमं गौतमेश्वरं गन्तव्यम्; तत्र स्नात्वा, उपवासे स्थित्वा, स ब्रह्मलोकं सुवर्णरथेन गच्छति, पापशुद्धः स वृषेण पावितं स्थानं प्राप्नोति। राजन्, नर्मदायां स्थितं, तत् सर्वपापनाशनम्; तत्र स्नानं कृत्वा, ब्रह्महत्यापापं अपि नश्यति। यः तत्र प्राणांस्त्यजति, स चतुर्भुजः, त्रिनेत्रः, रुद्रसमः बलवान् भवति।