पाण्डवश्रेष्ठ! पुरा पुण्यविभागाः यज्ञसूत्रमात्रपरिमाणाः इति श्रूयन्ते। तेषु स्नात्वा, राजन्, सर्वपापैः प्रमुच्यते जनः। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं पुण्यस्थानं जलेश्वराख्यं यत्र स्थितम्, तस्य उत्पत्तिकथां शृणु, पाण्डवानन्दन, यथावद् वक्ष्यामि। कदाचित् सर्वे मुनिगणाः, इन्द्रः मरुद्गणैः सह, देवदेवस्य महेश्वरस्य महात्मनः स्तुतिं कृत्वा तत्र आगच्छन्। स्तुवन्तः ते सर्वे तं महेश्वरं यत्र स्थितः स भगवान्, तत्र आगच्छन्। तत्र इन्द्रः मरुद्गणैः सह देवाधिदेवस्य समीपे प्रार्थनां चक्रुः—"विशाललोचन! भीतेन अस्माभिः शरणं त्वं प्रपन्नाः। त्रातुम् अर्हसि, भगवन्।" तत् श्रुत्वा भगवान् ऊचिवान्—"स्वागतम्, मुनीन्द्राः! किं कारणम् आगमनस्य? किम् दुःखम्, किम् आपद् वा, किम् वा भीः अभवत्?" पुनः स भगवान् रुद्रः—"ब्रूत, महाभागाः, ज्ञातुम् इच्छामि।" इति उक्तः, व्रतानिष्ठाः ते मुनयः वचः ऊचुः— "महान् बलवान् असुरः अस्ति, बाणः इति ख्यातः, त्रिपुरं पुरी यस्य। स आकाशे निवसन् तेजसा विचरति। तस्मात्, विशाललोचन, वयं भीताः त्वां शरणं गताः। अस्मान् अस्मात् महतीनां आपदः उद्धर, देवत्वं परं शरणम्। अतः, भगवन्, सर्वेषां कृपां दातुम् अर्हसि। येन सुराः तुष्टाः सुखेन वसन्ति, शङ्कर, तद् परमानन्दं दातुम् अर्हसि।" भगवान् ऊचिवान्—"एतत् सर्वं करिष्यामि; मा शुचः। अल्पेन कालेन सुखं दास्यामि।" इति समाश्वास्य सर्वान्, स भगवान् नर्मदातटे उपविश्य, बाणस्य वधोपायं चिन्तयामास। "कथं किमुपायेन त्रिपुरं हन्याम्?" इति चिन्तयन्, स भगवन् नारदं स्मरामास। स्मरणमात्रेणैव नारदः तत्र सन्निधौ उपस्थितः। नारदः प्राह—"किम् आज्ञापय, महादेव? किमर्थं स्मृतः अस्मि? किं कार्यं मया कर्तव्यम्, भगवन्? कथय।" ईश्वरः अवदत्—"गच्छ, नारद, यत्र त्रिपुरं पुरी अस्ति तत्र। शीघ्रं बाणस्य, असुरेन्द्रस्य समीपं गत्वा यथोचितं कुरु।" "तस्य स्वामिनः देवोपमाः, तत्र स्त्रियः अप्सरसाम् इव शोभन्ते; तेषां तेजसा त्रिपुरा दिवि विराजते। तत्र गच्छ, ब्राह्मणश्रेष्ठ, अन्यं मन्त्रं प्रेरय।" इति भगवतः वचनं श्रुत्वा, स मुनिः शीघ्रं धैर्येण तत्र प्रविवेश। स्त्रीणां हृदयानां नाशाय, स मुनिः तां पुरीम् अगच्छत्। सा दिव्या पुरी नानाविधरत्नैः विभूषिता विराजमानासीत्। शतयोजनं विस्तीर्णा, द्विगुणं दीर्घा, तत्र बाणं बलदर्पितं ददर्श। स बाणः हारकुण्डलकेयूरमुकुटैः विभूषितः, मणिहारैः आच्छादितः, चन्द्रकान्त्या शोभमानः। तस्य स्त्रियः रत्नसमृद्धाः, पुरुषाः सुवर्णविभूषिताः। तदा बाणः, असुरेन्द्रः, नारदं दृष्ट्वा उत्थाय प्राह— "दिव्यः मुनिः मम गृहे आगतः। अर्घ्यं पाद्यं च दीयताम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ। ब्राह्मण, दीर्घकालेन आगतः असि—आसनं विधीयताम्।" इति नारदं सत्कृत्य, तं सम्यक् पूजयामास। तस्य भार्या महादेवी अनुपम्या नाम्ना प्रसिद्धा आसीत्। सा अनुपम्या नारदं पप्रच्छ—"भगवन्, केन व्रतेन, तपसा, दानेन, वा देवाः मनुष्यलोके तुष्यन्ति?" नारदः अवदत्—"यः तिलमयां गावं वेदविदे ब्राह्मणाय ददाति, स नवान्वीपसमुद्रयुक्तां पृथिवीं ददाति इव। स अनन्तकालं दिव्येषु प्रासादेषु वसति, यत्र सर्वकामाः सन्ति, तत्र स्वेच्छया रमते। तत्र आम्र, आमलक, बिल्व, कदली, कदम्ब, चम्पक, अशोक, अन्ये च नानाविधवृक्षाः सन्ति।" "अष्टमी, चतुर्थी, द्वादशी तिथयः, उत्तरायण-दक्षिणायन, विषुव, दिन-रात्र्योः संधिः—एतानि सर्वाणि पुण्यकालानि। याः स्त्रियः एतेषु उपवासव्रतानि कुर्वन्ति, धर्मसम्पन्नाः, ताः स्वर्गे निःसन्देहं वसन्ति।" "कलियुगात् विमुक्ताः, सर्वपापवर्जिताः, उपवासरताः स्त्रियः तपस्विभिः न स्पृश्यन्ते।" इति श्रुत्वा, सा सुमध्यमा यथेष्टं कर्तुम् उद्युक्ता अभवत्। ततो नारदवचनं निशम्य, रानी प्राह— "अनुग्रहम् कुरु, ब्राह्मणश्रेष्ठ, यत् इच्छसि तत् गृहाण—हिरण्यं, रत्नानि, वस्त्राणि, भूषणानि। यद् दुर्लभं, तत् अपि दास्यामि, द्विजश्रेष्ठ, गृहाण, हरिशङ्करयोः प्रीत्यर्थम्।" नारदः अवदत्—"अन्यस्मै दीयताम्, सुमुखि, यस्य उपायः क्षीणः स ब्राह्मणः; अस्माकं सदाचारः अस्ति, भक्तिः मया क्रियते।" इति तेषां चित्तं जित्वा, सर्वान् उपदिश्य, पुनः स्वस्थानं प्रतिजगाम, भारतश्रेष्ठ। तत्र तेषां चित्तं विक्षिप्तम्, अन्यत्र प्रवृत्तम्, बाणस्य महात्मनः पुरी अपि छिद्रिताभवत्। नारदः पुनः प्राह—"यद् पृच्छसि, कुन्तीसुत, शृणु। तत्रैव रुद्रः नर्मदातटे स्थितः।" तस्मिन्स्थले, हरेश्वराख्ये, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धे, महादेवः त्रिपुरवधं चिन्तयामास। स मन्दरगिरिं धनुः कृतवान्, वासुकिं ज्यान्, वैशाखं रथं, विष्णुं परमशरं च।