नारदः कथां पावनां संप्रत्युवाच। यः कश्चन धर्मनियमं पालन्वान् यथाविधि हितमन्नं भुङ्क्ते, स चात्र द्वादशवर्षाणि वसति, स सर्वपापैः विमुक्तः सर्वयज्ञफलमवाप्नोति। ततः वसिष्ठः प्रोवाच— दक्षिणतो वामं कृत्वा जम्बूपथं प्रविशेत्; तत्र प्रविश्य पितृऋषिभिः सत्कृतः स्यात्। जम्बूपथे प्रविश्य, यः पञ्चरात्राणि षडह्निकव्रतं चरति, स अश्वमेधस्यम् एव फलं प्राप्य विष्णुलोकं गच्छति। तत्रैव दुःखमपि न प्राप्नोति, परमसिद्धिं च लभते। जम्बूपथात् तिर्यक् गत्वा, दुलिकाश्रमं गच्छेत्; तत्रापि दुःखं न प्राप्नोति, सुरलोकस्य सत्कारं लभते। अगस्त्याश्रममुपेत्य, पितृदेवताभ्यां भक्त्या पूजयन्, हे राजन्, त्रिरात्रं उपोष्य, अग्निष्टोमस्य फलं लभते। शाकफलभोजनं कृत्वा, परमयौवनमाप्नोति। कन्याश्रमं समासाद्य, तद्वनं दीप्तं पूजितं च लोके, स धर्मारण्यं प्रमुखं विज्ञेयम्। तत्र केवलं प्रविश्य, सर्वपापैः विमुक्तो भवति। शौचेन नियमेन च पितृन् देवांश्च पूजयन्, सर्वकामदुघयज्ञस्य फलं अश्नुते। तत्र प्रदक्षिणं कृत्वा, ययात्यवरोहणं गच्छेत्; तत्र अश्वमेधस्यम् एव फलं लभते। ततो नियमेन हितमन्नं भुङ्क्त्वा महाकालं प्रति यायात्। कोटितीर्थस्य स्पर्शेन अश्वमेधस्यम् एव फलं प्राप्नोति; ततः धर्मज्ञ, उमापतेः तीर्थं गच्छेत्। तद्भद्रवटमिति नाम्ना त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं; तत्र गत्वा ईशानं सम्प्राप्य, सहस्रगोदानस्य फलं लभते। महादेवस्य प्रसादेन गणपतिस्थानं प्राप्नोति— समृद्ध्यायुतं, असदृशं, ऐश्वर्ययुक्तं च। नर्मदां नदीं समासाद्य, या त्रैलोक्यविख्याता, पितृदेवताभ्यां तर्पणं कृत्वा, अग्निष्टोमफलं लभते। युधिष्ठिरः पप्रच्छ— वसिष्ठेन दिलीपाय परं तीर्थं नर्मदाख्यं पापपर्वतविनाशनं कथितम्। अहं श्रोतुमिच्छामि; कथय, हे नारद, वसिष्ठेन यदुक्तं नर्मदायाः माहात्म्यं। कथं सा पुण्यवती सर्वत्र प्रसिद्धा नदी नर्मदा नाम्ना जाता? तद्वद। नारदः उवाच— नर्मदा नदी श्रेष्ठा, सर्वपापविनाशिनी; स्थावरजङ्गमानां सर्वेषां तारणकारिणी सा। वसिष्ठेन यन्माहात्म्यं नर्मदायाः श्रुतं मया, तत्सर्वं ते कथयामि, हे महाबाहो। गङ्गा कनखले पुण्या, सरस्वती कुरुक्षेत्रे; ग्रामे वा वने वा नर्मदा सर्वत्र पुण्या। सरस्वत्याः जलं त्रिदिनेन शुद्ध्यति, यमुनायाः सप्ताहेन; गङ्गायाः जलं साक्षात् शुद्ध्यति, नर्मदायाः तु केवलदर्शनेन। कलिङ्गदेशस्य पश्चिमभागे अमरकण्टकपर्वते सा त्रैल्योक्ये पुण्या, रम्या, मनोहरा च। तत्र देवाः, असुराः, गन्धर्वाः, महातपसः ऋषयः तपः कृत्वा परमसिद्धिं प्राप्नुवन्। तत्र यः संयम्येन्द्रियः नियमेन स्नात्वा, एकरात्रोपोषणं कृत्वा, शतकुलं तरेत्। जनेश्वरतीर्थे विधिवत् स्नात्वा पिण्डं दत्त्वा, तस्य पितरः सृष्ट्यन्तपर्यन्तं तृप्ताः भवन्ति। पर्वतस्य चतुर्दिशं रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता; तत्र स्नात्वा गन्धमाल्याभिषिक्तः, स रुद्रकोट्या सर्वथा तुष्टिं लभते। पर्वतस्य पश्चिमे भागे, देवः महेश्वरः स्वयं स्थितः। तत्र स्नात्वा, शुचिर्भूत्वा, ब्रह्मचर्येण संयम्यात्मानं, विधिना कर्मणा पितृयज्ञं कुर्यात्। तत्र तिलमिश्रितेन जलेन पितृन् देवांश्च तर्पयेत्; सप्तमात्प्रभृति तस्य सन्ततिः स्वर्गे वसति, हे पाण्डव। षष्टिसहस्रवर्षाणि स्वर्गे पूज्यते, अप्सरसां गणैः परिवृतः, दिव्यस्त्रीभिः सेवितश्च। दिव्यगन्धैः अनुलेप्य, दिव्याम्भरणैः भूषितः, स्वर्गात्पतितः स महाकुले जायते। स धनाढ्यः, दानशीलः, धर्मात्मा च भवति; पुनः पुनः तस्मिन्पुण्यतीर्थे यात्रा स्मरति। शतकुलं उद्धृत्य, रुद्रलोकं गच्छति; एषा नदी श्रेष्ठा शतयोजनाधिकं व्याप्नोति। विस्तारतः द्वयोजनं, षष्टिसहस्रतीर्थानि, तथैव षष्टिकोटयः। पर्वतस्य सर्वतोऽमरकण्टके, ब्रह्मचर्येण शुचिना, क्रोधवर्जितेन, जितेन्द्रियैः स्थेयम्। सर्वहिंसां त्यक्त्वा, सर्वभूतहिते रतः, सर्वथा धर्मेण आचरणीयम्, ततो दिशां पालयितॄन् समाश्रयेत्। शृणुष्व, हे राजन्, तादृशस्य पुण्यलाभं— लक्षवर्षाणि स्वर्गे सुखं भुङ्क्ते। अप्सरसां गणैः परिवृतः, दिव्यस्त्रीभिः सेवितः, दिव्यगन्धानुलेप्य, दिव्याम्भरणैः भूषितः। स देवेषु रमते, देवैः सह मोदते; ततो स्वर्गात्पतित्वा, बलवान् राजा भवति। एवं नारदः उवाच— नर्मदा नदी त्रयाणां नदीनां मध्ये प्रमुखा, परमपावनी, महर्षिभिः धर्मकामैः विभागिता।