राजन्, धर्मक्षेत्रे धर्मस्य फलस्य विषये मम किञ्चिद् संशयः सञ्जातः। तं संशयं त्वत्तः स्पष्टतया श्रोतुम् इच्छामि। द्विजोत्तम, पृथिव्याः प्रदक्षिणा कृत्वा किम् फलम् प्राप्यते इति ब्रूहि, तपस्विन्, मुनिवर! तत् श्रुत्वा महर्षिः वसिष्ठः प्रत्युवाच—“मम पुत्र, ऋषीणां मतं ते वक्ष्यामि। तीर्थेषु सम्प्राप्तस्य यत् फलम्, तत् एकाग्रचित्तेन शृणु। यस्य हस्तपादचित्तानि यथावत् निगृहीतानि, यस्य ज्ञानं तपः कीर्तिश्च प्रतिष्ठितानि, स तीर्थयात्रायाः फलम् लभते। यः दानग्रहणात् विरमति, सन्तुष्टः, नियमवान्, शुद्धः, अहंकाररहितश्च, स अपि तीर्थयात्राफलम् प्राप्नोति। यश्च मायारहितः, उपोष्य भोजनं न लब्ध्वा, इन्द्रियजययुक्तः, सर्वदोषविनिर्मुक्तश्च, स तीर्थयात्राफलम् आप्नोति। क्रोधरहितः सत्याचारः, दृढव्रतः, सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यन्, स अपि तीर्थयात्राफलम् प्राप्नोति। ऋषिभिः यज्ञाः देवेषु यथाक्रमं विहिताः, तेषां च फलानि देहान्तरे चिह्नितानि। किन्तु, राजन्, तान् यज्ञान् दरिद्राः कर्तुं न शक्नुवन्ति; यज्ञाय बहूनि साधनानि, नानाविधानि द्रव्याणि च अपेक्षितानि। एतानि साधनानि राजानः, वा धनाढ्याः पुरुषाः प्राप्नुवन्ति, न तु दरिद्राः, न च असमर्थसमूहाः। अतः नराधिप, यत् दरिद्राः अपि प्राप्नुवन्ति, यत् यज्ञफलसमं पुण्यं तद् विद्धि। धर्मधुरिणां श्रेष्ठ, एष एव ऋषीणां परमं रहस्यं—तीर्थयात्रायाः पुण्यं यज्ञात् अपि अधिकम्। यो न त्रिरात्रोपोषणं करोति, न तीर्थयात्रां, न सुवर्णगोधनदानं, स दरिद्रः इति कथ्यते। अग्निष्टोमादीन् बहुदानसमेतान् यज्ञान् कृत्वापि, यत् तीर्थयात्रया फलम् लभ्यते, तत् न लभ्यते। मनुष्यलोके त्रिषु लोकेषु विख्यातः पुष्करतीर्थः, तत्र गत्वा देवाधिदेवतुल्यत्वं लभ्यते। सूर्यवंशसम्भूत, पुष्करे त्रिसन्ध्यायाम् दशकोटिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति। तत्र आदित्याः, वसवः, रुद्राः, साध्यगणाः, गन्धर्वाः, अप्सरसश्च सन्निहिताः। तत्र देवाः, दानवाः, ब्रह्मर्षयश्च तपः कृतवन्तः; द्विजातयः महापुण्येन दिव्यसंयोगं प्राप्नुवन्। ये बुद्धिमन्तः केवलं मनसा अपि पुष्करं कामयन्ते, तेषां सर्वपापानि क्षीयन्ते, ते च परं स्वर्गं प्राप्नुवन्ति। महाभाग, अत्रैव ब्रह्मा, सुरासुरैः सदा पूजितः, नित्यं तुष्टः निवसति। तत्रैव देवाः ऋषिप्रधानाः, महापुण्येन सिद्धिम् अवाप्नुवन्। ये तत्र स्नानं कृत्वा पितृदेवपूजननिरताः, ते दशगुणितमश्वमेधफलं प्राप्नुवन्ति इति पण्डितैः कथ्यते। यः पुष्करवनान्ते ब्राह्मणं भोजयति, स ब्रह्मलोकवासिनां पूज्यलोकान् प्राप्नोति। राजन्, यः प्रत्यूषे सायं च पुष्करं स्मरति, स सर्वतीर्थेषु स्नातवत् शुद्धः भवति। स्त्री वा पुरुषः जन्मतः यानि पापानि कृतानि, तानि सर्वाणि पुष्करगमनमात्रेण विनश्यन्ति। यथा मधुसूदनः सर्वदेवतासु श्रेष्ठः, तथा पुष्करं सर्वतीर्थेषु प्रमुखम् इति राजन्। यः संयतः शुचिः द्वादशवर्षाणि पुष्करे वसति, स सर्वयज्ञफलम् प्राप्य ब्रह्मलोकं याति। यः शतवर्षं अग्निहोत्रं करोति, अथवा केवलं एकं कार्तिकमासं पुष्करे वसति, तयोः फलम् सममेव। पुष्करगमनम् कठिनम्, तत्र तपः कठिनम्, तत्र दानं कठिनतरम्, तत्र वासः तु सर्वाधिकं कठिनम्। तत्र त्रयः प्रभास्वराः शिखराः, त्रयश्च प्रस्रवणानि; एतानि पुष्करस्य प्रधानतीर्थानि, तेषां कारणं न विद्मः। यः तत्र द्वादशवर्षाणि नियमेन, यथोचिताहारव्रतेन वसति, स सर्वपापात् विमुक्तः सर्वयज्ञफलम् आप्नोति। ततः वसिष्ठः पुनरुवाच—दक्षिणाभिमुखः जम्बूपथं प्रविशेत्; जम्बूपथं प्रविश्य, पितृऋषिभिः पूजितः स्यात्। तत्र अश्वमेधस्यम् फलम् प्राप्य, विष्णुलोकं याति; यः पञ्चरात्रं षड्भागवेलायाम् तत्र वसति। स दुःखं न प्राप्नोति, परमसिद्धिम् आप्नोति; जम्बूपथात् ततो दुलिकाश्रमं गच्छेत्। तत्रापि दुःखं न प्राप्नोति, देवलोकस्य पूज्यः भवति; अगस्त्याश्रमं प्राप्त्वा, पितृदेवपूजननिरतः भवेत्। राजन्, तत्र त्रिरात्रोपोषणं कृत्वा, अग्निष्टोमस्य फलम् प्राप्नोति; शाकफलाहारः सन्, परमयौवनम् आप्नोति। कन्याश्रमं गत्वा, यः लोके विश्रुतं, तद् वनं पुण्यतमं, राजेन्द्र। तत्र प्रविश्य एव पापात् विमुच्यते; शुद्धया, नियताहारेण, पितृदेवपूजनं कुर्वन्। स सर्वकामदायिनः यज्ञस्य फलम् अश्नुते; तत्र प्रदक्षिणां कृत्वा, ययात्यवतरणं गच्छेत्। तत्र अश्वमेधस्य फलम् आप्नोति; ततः नियमान्नेन महाकालं गच्छेत्। एवं वसिष्ठेन धर्मस्य, तीर्थयात्रायाः, पुष्करमहिम्नश्च, यथाक्रमं, श्रद्धया, विशुद्धया च, राज्ञे कथितम्।