भरतवंशसम्भूतः स राजा आगतम् अतिथिं धर्मधुरंधराणां श्रेष्ठं सम्यक् विधिपूर्वकं सत्कारं कृतवान्। शुद्धचित्तः स राजा तस्य विप्रश्रेष्ठस्य मस्तके जलं समर्प्य, भगवतः ब्रह्मर्षेः स्तुत्यर्थं नामानि उच्चारयामास। स राजा नम्रभावेन, “अहं दिलीपः, भगवन्, भवतः पादयोः सेवकः। केवलं दर्शनमात्रेण सर्वपापात् विमुक्तोऽस्मि,” इति प्रोक्त्वा, युधिष्ठिर, स पुरुषश्रेष्ठः दिलीपः वाक्यं संयम्य, अञ्जलिं कृत्वा, मौनं स्थित्वा उपाविशत्। तं धर्मनिष्ठं स्वाध्यायपरायणं दिलीपं दृष्ट्वा मुनिः प्रमुदितचित्तः अभवत्। तदा वसिष्ठः प्रहृष्टः उवाच— “त्वया विनयेन दमेन सत्येन च, धर्मज्ञ, अहं पूर्णतः तुष्टः। एष धर्मः तव, त्वया पितामहाः उद्धृताः। एतेन मां पश्यसि, पुत्र, यज्ञस्य च पात्रं भवसि, पापरहित। अद्य मम स्नेहः त्वयि वर्धते। किं ते करवानि, वद। यत् यत् इच्छसि, नरश्रेष्ठ, तत् दास्यामि, पापरहित।” ततः दिलीपः प्राञ्जलिः उवाच— “वेदाङ्गवेद्य, लोकपूजित, भगवन्, दृष्ट्वा स्वामिनं मम कृतार्थता। यदि तव प्रसाद्यर्हः अस्मि, धर्मधुर्य, हृदि स्थितं संशयं पृच्छेयं; तद् वक्तुमर्हसि। भगवन्, पवित्रस्थले धर्मे मम कश्चित् संशयः; तं स्पष्टं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि। द्विजोत्तम, पृथिवीं प्रदक्षिणीकुर्वतः कः फलः? तं मे ब्रूहि, तपस्विन्।” वसिष्ठः उवाच— “मुनिनां मतं वक्ष्यामि; एकचित्तेन शृणु, पुत्र, पुण्यस्थले फलम्। यस्य हस्तपादमनः संयतं, ज्ञानतपःकीर्तयः प्रतिष्ठिताः, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यो न दत्तग्रहणं करोति, सन्तुष्टः, दमः, शुचिः, अहंकाररहितः, स तीर्थयात्राफलं लभते। यो मायारहितः, उपवासपरः, अनाहारः, जितेन्द्रियः, सर्वदोषविवर्जितः, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यो क्रोधरहितः, सत्याचारः, दृढव्रतः, सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यति, स तीर्थयात्राफलं लभते। यज्ञाः ऋषिभिः देवेषु च सम्यग् उक्ताः, तेषां च फलानि, परत्र च इह च सर्वथा। राजन्, यज्ञाः दरिद्रैः न शक्यन्ते कर्तुम्; बहुविधानि साधनानि, बहुधा द्रव्याणि यज्ञस्य अपेक्षितानि। एतानि राज्ञः, कदाचित् धनिनां च, लभन्ते; न तु दरिद्रैः, न च साधनहीनैः समूहेन। नराधिप, तत् विद्धि, यत् दरिद्रैः अपि लभ्यते, यत् यज्ञफलसमं पुण्यं च। धर्मधुर्य, एष ऋषिसंप्रोक्तः परमगुह्यः धर्मः—तीर्थयात्रायाः पुण्यं यज्ञात् अपि श्रेष्ठम्। यो न त्रिरात्रोपवासं करोति, न तीर्थयात्रां, न सुवर्णगवां दानं ददाति, स दरिद्रः इति कथ्यते। अग्निष्टोमादि यज्ञैः बहुदानैः अपि, न तत् फलं लभ्यते, यद् तीर्थयात्रया स्यात्। मनुष्यलोके त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धं पुष्करतीर्थं, यत्र गत्वा देवाधिपसमः भवति। सूर्यवंशोद्भव, पुष्करे त्रिसन्ध्यायां दशकोटिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति। तत्र आदित्या, वसवः, रुद्राः, साध्यगणाः, गन्धर्वाप्सरसोऽपि सन्ति। तत्र देवदानवब्रह्मर्षयः तपः कृतवन्तः, द्विजातयः महत् पुण्येन दिव्यं योगं प्राप्तवन्तः। ये बुद्धिमन्तः मनसा अपि पुष्करं कामयन्ते, तेषां सर्वपापानि शुद्धानि भवन्ति, ते च दिव्ये लोके पूज्यन्ते। महाभाग, तत्रैव ब्रह्मा, सदा प्रहृष्टः, सुरासुरैः पूजितः, निवसति। पुष्करे देवाः मुनिप्रमुखाः परमं सिद्धिं प्राप्तवन्तः, महापुण्यसमन्विताः। ये तत्र स्नानं कृत्वा, पितृदेवपूजनरताः, ते दशगुणमश्वमेधफलम् आप्नुवन्ति इति विद्वांसः वदन्ति। पुष्करवने एकं ब्राह्मणं भोजयन् अपि, ब्रह्मलोकस्थं पूज्यं स्थानं लभते। राजन्, यः पुष्करं प्रातः सायं च प्राञ्जलिः स्मरति, स सर्वेषु तीर्थेषु शुद्धवत् भवति। स्त्री वा पुरुषः जन्मतः यत् पापं कृतं, तत् सर्वं पुष्करगमनात् एव नश्यति। यथा मधुसूदनः सर्वेषां देवतानां श्रेष्ठः, तथा पुष्करं सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं इति राजन्। यः संयतः शुचिः पुष्करे द्वादशवर्षाणि वसति, स सर्वयज्ञफलम् आप्नोति, ब्रह्मलोकं गच्छति। यः शतवर्षं अग्निहोत्रं करोति, अथवा एकं कार्तिकमासं पुष्करे वसति, स समं फलं लभते। पुष्करगमनं दुष्करं, तत्र तपः दुष्करं, दानं दुष्करं, निवासः तु सर्वदा दुष्करः। तत्र त्रयः प्रभास्वराः शिखराः, त्रयः च स्रोतांसि; एते पुष्करस्य प्रधानतीर्थानि, तेषां कारणं तु न जानिमः।