उष्णस्य परतः प्रावरक इति देशः, तस्य च परतः अन्धकारकः; अन्धकारकस्य च परतः मुनिनामकं प्रदेशं विदुः। मुनिक्षेत्रस्यापि परतः दुन्दुभिस्वन इति प्रसिद्धं क्षेत्रं, यत्र सिद्धाः चारणाश्च वसन्ति, तत्र जनाः प्रायः शुक्लवर्णाः दृश्यन्ते। एवं देवगन्धर्वसंयुतानि तानि प्रदेशानि कीर्तितानि; पुष्करे पुष्करनाम पर्वतः रत्नमणिविभूषितः स्थितः। तत्रैव प्रजापतिः स्वयमेकदा निवसति; तं सर्वे देवाः महर्षयश्च सततमुपासते। तं ब्राह्मणश्रेष्ठाः मनःप्रियैः वाक्यैः पूजयन्ति; जम्बूद्वीपात् नानाविधानि रत्नानि उत्पद्यन्ते। सर्वेषु तेषु द्वीपेषु, हे मुनिश्रेष्ठ, जनाः—विशेषतः ब्राह्मणाः—ब्रह्मचर्ये सत्ये दमेन च जीवन्ति। तेषां स्वास्थ्यायुःमानेन प्रदेशाः द्विगुणाः, ततोऽपि पुनर् द्विगुणाः; तत्र द्वीपेषु, हे ब्राह्मणाः, भूतानि उत्तमानि भवन्ति। येषु प्रदेशेषु एकमेव धर्मः प्रवर्तते, तानि कीर्तितानि; तत्र प्रभुः दण्डमुत्क्षिप्य जनानां स्वयमेव राजा भवति। स राजा, हे मुनिश्रेष्ठ, सर्वदा द्वीपान् रक्षति; स एव शिवः, स पिता, स पितामहः, हे ब्राह्मणाः। स जनान् ब्राह्मणांश्च पालयति; तत्रैव, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, जनाः स्वयमेव भोजनं सम्पाद्य समर्पयन्ति। धन्याः सदा तत् पूर्वं सिद्धं भुञ्जते; ततः परं महापर्वतः दृश्यते, यो लोकानां आधारः। स पर्वतः चतुरश्चतुरस्रः, सर्वतः समवृत्तः; तत्र चत्वारः मुख्यब्राह्मणाः, लोकपूजिताः, वसन्ति। तत्र, हे मुनिश्रेष्ठ, ऐरावतस्य जनाः दिग्गजानामिव; तथा सुप्रतिकादयः भग्नदन्तजवदनाश्च दृश्यन्ते। तस्य परिमाणं अहं संख्यातुं न शक्नोमि; तदनन्तं, सर्वदा, पार्श्वतः ऊर्ध्वं चाधः च विस्तारमाप्नोति। तत्र सर्वतः वायवः वान्ति, हे मुनिश्रेष्ठ; तान् वायून्, सम्बन्धरहितान्, ब्राह्मणाः निगृह्णन्ति। पद्मोपमैः पद्मैः तान् महावायून् आकृष्य, शतगुणं शीघ्रं विमुञ्चन्ति नित्यं। ते वायवः दिग्गजानां मुखनासिकाभ्यां यथैव, तत्र जनाः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, वसन्ति। यथोक्तं मया, एवं जगत् निर्मितम्; शृणु, हे बुध, या भूमिः पुण्यदायिनी, मनसाऽनुगता। यः पुण्यात्मा ब्राह्मणश्रेष्ठः पवित्रैर्गुणैः समन्वितः, स तां भूमिं तरति; तस्यायुः, बलं, कीर्तिः, तेजश्च वर्धते। यः धर्मनिष्ठः, उत्सवेऽस्मिन् आख्यानं शृणोति, तस्य पितरः पितामहाश्च तुष्टाः भवन्ति। ऋषय ऊचुः—भूमेः प्रमाणं रूपं च, तस्याश्च नद्यः त्वत्तः श्रुतं, हे महाभाग, तेन वयं अमृतं प्राप्तवन्तः। भूमौ पुण्यानि तीर्थानि श्रुतानि, तानि सर्वाणि विस्तरेण, फलं च यथायोग्यम्, वद, हे विद्वन्, श्रोतुमिच्छामः। सूत उवाच—धन्यं पुण्यं महदाख्यानं पृष्टं भवद्भिः; यथाशक्ति, यथायोग्यं, यथाश्रुतं च वक्ष्यामि। पुरातनं संवादं नारदस्य दिव्यर्षेः युधिष्ठिरेण सह प्रवक्ष्यामि; तं शृणुत, हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः। पाण्डुपुत्राः, बलवन्तः, राज्यविहीनाः, तस्मिन्वने सह द्रौपद्याः वसन्ति स्म। तत्र ते नारदं दिव्यात्मानं महर्षिं ददृशुः, ब्रह्मतेजसा दीप्तं, ज्वलनसमप्रभम्। भ्रातृभिः परिवृतः स कुरुनन्दनः दिव्यतेजसा दिवि बभौ, यथा देवानामिन्द्रः। यथा सावित्री देवान् न जहाति, तथा याज्ञसेनी पतिं पाण्डुपुत्रान् न जहाति, सूर्यप्रभेव मेरुं न त्यजति। तदा भगवाँल्लोकपूज्यः नारदः तेषां पूजां गृह्य, धर्मात्मानं युधिष्ठिरं मधुरैः हितैः वाक्यैः सान्त्वयामास। ततः स महात्मा नारदः युधिष्ठिरं प्रोवाच—"वद, धर्मधुरंधर, किं ते काम्यं? दास्यामि।" ततो धर्मपुत्रः राजा भ्रातृभिः सह प्रणम्य, कृताञ्जलिः, देवरूपं नारदं वाक्यमुवाच—"भगवन्, सर्वलोकपूज्य, त्वयि तुष्टे सर्वं सिद्धमिति मन्ये। यदि त्वदनुग्रहायार्हः अस्मि, भ्रातृभिः सह, त्वं मे हृदयस्थं संशयं निवारय।" "यः तीर्थयात्रायां कृत्स्नां पृथिवीं परिक्रामति, तस्य पूर्णं फलं किम्? ब्रह्मन्, तद्वद।" नारद उवाच—"शृणु, राजन्, पूर्वं यथावसिष्ठेन दिलीपाय प्रोक्तमासीत्।" "कदाचित् भागीरथीतीरे दिलीपो धर्मनिष्ठः राजा व्रतमास्थाय, मुनिवद्वसन् तत्र स्थितः।" "पुण्ये स्थले, महाबाहो, दिव्यर्षिभिः पूजितः, गङ्गाद्वारे, देवगन्धर्वसंघैः सेव्यमानः विराजते स्म।" "स पितृभ्यः देवताभ्यश्च विधिनाऽर्घ्यं दत्वा, ऋषीन् च शास्त्रविहितैः कर्मभिः तर्पयामास।" "ततः कालेन, मंत्रजपं कुर्वन्, स वसिष्ठं सपरिवार्यं तेजस्विनं दृष्टवान्, सर्वभूतमिव।" "स कुलगुरुं दीप्ततेजसं दृष्ट्वा, अपूर्वं हर्षं लेभे, परमाश्चर्येण पूरितः।