त्रेतायां तु त्रिसहस्रवर्षपर्यन्तं मानवायुर्विदितम्। द्वापरे द्विसहस्रं वर्षाणि, तथा भूमौ तिष्ठति यावत्कलौ। एवं तिष्ययुगे कालमात्रं प्रमानं च प्रवदन्ति, हे मुनिश्रेष्ठ; अत्र गर्भे मृत्युमुपयान्ति केचन, जाताश्चापि मृत्युमुपयान्ति। महाबलवन्तः, अतिशक्तियुक्ता, प्रज्ञावन्तश्च जनाः शतशः सहस्रशश्च जायन्ते, उत्थाय तिष्ठन्ति। हे द्विजश्रेष्ठ, कृतयुगे बलिनः प्रियदर्शनाश्च ब्राह्मणाः जायन्ते, तथा तपोवृद्धाः ऋषयः अपि। ते महोत्साहयुक्ताः, उदारचित्ताः, धर्मिष्ठाः, सत्यवादिनः, सुखदर्शनाः, सुन्दराङ्गाः, महाबलसम्पन्नाः, धनुर्वेदे च निपुणाः भवन्ति। युद्धे च वीर्यशालिनः क्षत्रियाः जायन्ते, यशसा पूज्यन्ते; त्रेतायां सर्वे क्षत्रियाः सार्वभौमाः भवन्ति। द्वापरे सर्ववर्णाः सर्वदा जायन्ते, महोत्साहबलसम्पन्नाः, परस्परवधकामिनः। जनाः शक्तियुक्ताः, गर्वसम्पन्नाः, क्रोधिनः, लोभिनः, अनृतवादिनश्च; हे द्विज, तिष्यकाले एवं जनाः जायन्ते। ईर्ष्या, दर्पः, क्रोधः, मायाचौर्यं, द्वेषश्च, रागः, लोभश्च—एतेषां तिष्ययुगे भावः, हे नरश्रेष्ठ। द्वापरमध्यकाले संकोचः सम्पद्यते, हे ब्राह्मणाः; तदा हैमवतं हरीवर्षं च गुणैः श्रेष्ठतमा भवतः। ऋषयः ऊचुः—जम्बूखण्डस्य सम्यक् वर्णनं त्वया कृतम्, हे महाभाग; तस्य व्यासं सत्यमाख्याहि। समुद्धरणं च समुद्रस्य, हे दृष्टिमन्; शाकद्वीपस्य धर्मिष्ठस्य कुशद्वीपस्य च प्रमाणं वद। तथैव शाल्मलस्य क्रौञ्चद्वीपस्य च यथातथ्यमाख्याहि। सूत उवाच—बहवो द्वीपाः अस्मिन्लोके समन्तात् स्थिताः; सप्त द्वीपान् वर्णयिष्यामि, शृणुत द्विजश्रेष्ठाः। अष्टादशसहस्रयोजनानि षट् शतानि च जम्बूपर्वतस्य व्यासः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। लवणसमुद्रस्य व्यासः तस्य द्विगुणः स्मृतः; स बहुजनसमाकीर्णः, रत्नमुक्ताभरणितश्च। नानाविधधातुपर्वतैः शोभितः, सिद्धचारणैश्च परिवृतः सागरः वर्तुलाकृत्या स्थितः। अद्य शाकद्वीपस्य वर्णनं करिष्ये, हे महाभागाः; यथायोग्यं शृणुत, धर्मज्ञाः, यथाक्रमं प्रवदामि। शाकद्वीपः, हे द्विजोत्तमाः, जम्बूद्वीपस्य व्यासद्विगुणः; तथा सागरः अपि, स्वस्वविभागे। स क्षीरसमुद्रेण परिवृतः, हे ऋषिसिंह; तत्र पुण्यभूमयः, तत्रैव जनाः न म्रियन्ति। कथं तत्र दुर्भिक्षं? भूम्या शक्त्या च समन्विताः ते। एवमुक्तं शाकद्वीपस्य संक्षिप्तं वर्णनं, हे महर्षयः; किं अन्यत् वदामि? ऋषयः ऊचुः—शाकद्वीपस्य संक्षिप्तवर्णनं त्वया कृतम्, हे धर्मज्ञ; सविस्तरं तत्त्वतः वद, हे महाबुद्धे। सूत उवाच—एवमेवात्र सप्त रत्नमयाः पर्वताः; तेषां नामानि रत्नप्रवाहिनीश्च नद्यः वक्ष्यामि। महर्षयः, यूयं धर्मेण पृष्टवन्तः; तत्र मेरुः प्रथमः, सुरगन्धर्वमुनिसंवृतः, प्रसिद्धः। तस्य पूर्वे मलय इति पर्वतः, तस्मात् मेघाः उत्पद्यन्ते सर्वत्र च व्याप्यन्ते। ततः परं जलधरः महापर्वतः, तस्मात् इन्द्रः उत्तमं जलं समाहृत्य तिष्ठति। तस्मात् वर्षाकाले वर्षा उत्पद्यते, तत्रैव रायवतको महान् पर्वतः स्थितः। रेवती नाम नक्षत्रं दिवि पितामहस्य नियोगात् प्रतिष्ठितम्; तस्योत्तरं श्याम इति महापर्वतः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। स नूतनमेघवर्णेन दीप्तिमान्, उन्नतः, रमणीयः, कान्तिमान्; तस्मात् जनाः प्रमुदितचित्ताः कृष्णवर्णत्वं प्राप्तवन्तः। ऋषयः ऊचुः—महान् संशयः अस्माकं जातः, हे सूत; कथं जनाः अत्र कृष्णवर्णाः अभवन्? सूत उवाच—सर्वेषु द्वीपेषु, हे महर्षयः, पक्षिणः श्वेतकृष्णवर्णाः सन्ति; तत्रान्यः वर्णः अपि दृष्टः। तत्र श्यामत्वस्य उत्पत्त्या श्याम इति पर्वतः कथ्यते; तस्योत्तरं दुर्ग इति महापर्वतः, हे मुनिश्रेष्ठ। केशरी च केशरसमेतः, तस्मात् वायुः उत्पद्यते; तयोः विस्तारः द्विगुणः, पृथक् पृथग् मापितः। तत्र प्रदेशाः महर्षिभिः महमेरुः, महाकाशः, जलधः, कुमुदोत्तरश्च इति कथ्यन्ते। जलधरः सुकुमारः इति प्रसिद्धः; रैवतस्य प्रदेशः कौमारः, श्यामः रत्नस्वर्णमण्डितः। केशरस्य पार्श्वे मौदकी, ततः परं पुमान् महापर्वतः; तेषां परिमाणं संक्षिप्तं यथोक्तं च। जम्बूद्वीपेन सह गणितः, मध्ये महावृक्षः स्थितः; स शाक इति प्रसिद्धः, तत्रैव तस्य जनाः स्वजनैः सह निवसन्ति। तत्र पुण्यप्रदेशाः, तत्र जनाः; तत्र शंकरस्य पूजा क्रियते; तत्र सिद्धचारणदेवताः गच्छन्ति। तत्र सर्वे जनाः धर्मिष्ठाः, चत्वारो वर्णाः निरसूयकाः; स्वकर्मनिष्ठाः, चौरः न दृश्यते। दीर्घायुषः, महाबुद्धयः, जरामरणवर्जिताः; तत्र जनाः वृष्टिकाले नदीवत् समुद्रं प्रति प्रवहन्ति। तत्र पुण्यजलनद्यः, गङ्गा च बहुधा प्रवहति; सुकुमारी, कुमारी, शिता, शीतोदका च तत्र सन्ति।