एकदा महर्षयः सूतम् अभ्ययच्छन्, येन सह तेषां मनसि विविधाः जिज्ञासाः उत्पन्नाः। तदा सुतः तान् उवाच—य एते गृहवासिनः कुलात्याः, हूणाः पारस्याः च, तथा रमणाः दशमालिकाश्च, ते सर्वे एकत्र निवसन्ति। क्षत्रियाणां ग्रामाः, वैश्यशूद्रकुलानि, शूराः अभीराः दरदाः कश्मीर्यः च गोसम्पन्नाः तत्र दृश्यन्ते। खण्डिकाः तुषाराः पद्मगाः पर्वतगुहावासिनः आद्रेयाः सभिरदाः स्थानपोषकाः च तत्र वसन्ति। द्रोसकाः कलीङ्गाः विविधाः किरातजातयः, तोमराः करभञ्जकाः चापि तत्र निवसन्ति। एवं पूर्वदिग्वासिनः, उत्तरदिग्वासिनः च, ये अन्ये जनाः, तेषां सर्वेषां संक्षेपेण प्रदेशानुसारः वर्णनम् मया कृतम्। गुणबलानुसारतः त्रिवर्गस्य महाफलम् उत्पद्यते। तदा महर्षयः सूतम् ऊचुः—हे सुत, अस्य भारतभूमेः हिमालयप्रदेशस्य च, आयुः बलम् शुभाशुभम् च विस्तारतः कथय। भूतं भविष्यत् वर्तमानं च, हरिवर्षस्य च, विस्तारतः वद। सुतः उवाच—भारतवर्षे चत्वारि युगानि सन्ति—कृतं, त्रेतायुगं, द्वापरं, तिष्यं च। आदौ कृतयुगम्, ततः त्रेतायुगम्, अनन्तरं द्वापरम्, पश्चात् तिष्ययुगम् आरब्धम्। कृतयुगे चत्वारि सहस्राणि वर्षाणाम् आयुः स्मृतम्, त्रेतायुगे त्रीणि सहस्राणि, द्वापरे द्वे सहस्रे, तिष्ये तावत् एव। तिष्ययुगे केचन गर्भे एव नश्यन्ति, केचन जाताः अपि म्रियन्ते। तत्र शतशः सहस्रशः च जनाः बलसम्पन्नाः, तेजस्विनः, बुद्धिमन्तः च जायन्ते। कृतयुगे ब्राह्मणाः तेजस्विनः, प्रियदर्शनाः, सत्यवादीनः, धर्मिष्ठाः, धनुष्मन्तः, महाबलाः च जाताः। युद्धे क्षत्रियाः वीर्यशालिनः, त्रेतायुगे सर्वे क्षत्रियाः सार्वभौमाः भवन्ति। द्वापरे सर्वे वर्णजनाः उत्साहबलसम्पन्नाः, परस्परं हन्तुम् इच्छन्ति। तिष्ययुगे जनाः तेजसा अभिमानेन च युक्ताः, कोपिनः, लोभिनः, अनृतवादिनः च सन्ति। अस्मिन्नेव काले मत्सरः, दर्पः, क्रोधः, मायाः, द्वेषः, कामः, लोभः च समुत्पद्यन्ते। द्वापरमध्यभागे संकोचः भवति, तदा हैमवतः देशः हरिवर्षः च गुणैः श्रेयांसौ भवतः। ततो महर्षयः पुनः पप्रच्छुः—त्वया जम्बूखण्डः सम्यक् वर्णितः, तस्य व्यासमानम् अपि वद। समुद्रस्य च व्यासमानम्, शाकद्वीपस्य कुशद्वीपस्य च, शाल्मलस्य क्रौञ्चद्वीपस्य च, विस्तारतः वद। सुतः उवाच—बहवः द्वीपाः अस्मिन्लोके सन्ति, येन जगत् परिवेष्टितम्। सप्त द्वीपान् वर्णयिष्यामि—शृणुत। अष्टादशसहस्राणि षट् शतानि च योजानानाम् जम्बूद्वीपस्य व्यासः। लवणसागरस्य द्विगुणः व्यासः, सः नानाजनसमाकीर्णः, मणिमुक्तादिभिः शोभितः। विविधधातुपर्वतैः शोभितः, सिद्धचारणैः परिवेष्टितः, समवृत्तः सागरः अस्ति। शाकद्वीपस्य वर्णनम् अपि वक्ष्यामि। शाकद्वीपः जम्बूद्वीपस्य द्विगुणः, तस्य च समुद्रः तथैव। तं क्षीरसागरः परिवेष्टयति, तत्र पुण्यभूमयः, मृत्युः नास्ति। तत्र क्षुधा अपि नास्ति, पृथिव्या तेजसा च समृद्धाः जनाः तत्र वसन्ति। इति शाकद्वीपस्य संक्षिप्तवृत्तान्तः उक्तः, किं अन्यत् वदामि? ऋषयः ऊचुः—त्वया शाकद्वीपस्य संक्षिप्तवृत्तान्तः उक्तः, विस्तारतः तत्त्वेन वद। सुतः उवाच—अत्र सप्त रत्नपर्वताः सन्ति, तेषां नामानि, रत्ननदीनां च वर्णनं करिष्यामि। सर्वेषां सत्यम् अन्विष्य, मेरुः पर्वतानाम् श्रेष्ठः, देवर्षिगन्धर्वैः परिवृतः। तस्य पूर्वे मलयः पर्वतः, तस्मात् मेघाः उत्पद्यन्ते सर्वत्र व्याप्यन्ते। ततो जलधरो महान् पर्वतः, यत्र इन्द्रः उत्तमं जलं आदत्ते। तस्मात् वर्षाकाले वर्षाः उत्पद्यन्ते। तत्रैव रैवतको महान् पर्वतः स्थितः। रेवती नाम नक्षत्रं ब्रह्मणा नियोजितम्, तस्य उत्तरदिशि श्यामः पर्वतः स्थितः। श्यामः पर्वतः नूतनमेघसदृशदीप्त्या दीप्तिमान्, उन्नतः, शोभनरूपः च। तस्मात् जनाः हर्षपूर्णहृदयाः श्यामवर्णाः अभवन्। तदा ऋषयः पप्रच्छुः—कथं जनाः अत्र श्यामवर्णाः अभवन् इति नः संशयः। सुतः उवाच—सर्वेषु द्वीपेषु केचन पक्षिणः श्वेताः, केचन कृष्णाः, केचन अन्यवर्णकाः अपि दृश्यन्ते। एवं सूतेन महर्षिभ्यः भारतवर्षस्य, तत्र वर्तमानेषु युगेषु, देशेषु, जातिषु, पर्वतेषु, द्वीपेषु च, यथावत् पवित्रं चरित्रं सम्यक् निवेदितम्।