एकदा सर्वभूतानां एकत्वं समागम्य, पुरुषस्य निग्रहेण च प्रधानस्य प्रसादेन च, महत्त्वादारभ्य विशेषान्तानि तानि जगदण्डं सृजन्ति स्म। तत् जगदण्डं यथाक्रमं सलिलबिन्दुवदुदकस्थले सदा वर्धते स्म। तस्माद्भूतेभ्यः, हे महाबुद्धे, तदण्डं सलिलेषु स्थितं ववृधे; तदेव विष्णोः ब्रह्मरूपिणः प्रथमोऽतुलः आसनस्थानम्। तत्रैवाव्यक्तरूपेण विष्णुः जगन्नाथः महाबलः स्वेच्छया ब्रह्मरूपं धारयन् स्थितवान्। तस्मात् स एव स्वेदजाण्डजयोनीयाञ्जगतः प्रादुरासीत्, हे पर्वत, तस्मात्समुद्रयोनीः सलिलानि च तस्य महात्मनः सञ्जज्ञिरे। तस्मिन्नण्डे पर्वतानि द्वीपाः समुद्राः तेजोमयलोकसमूहश्चासन्; तत्रैव सर्वं देवासुरमानुष्यं च स्थितम्। अनादिनिदनस्य विष्णोः नाभिकमलं समुत्पन्नम्; तद् हेममयं गोलकं श्रीकेशवस्य इच्छया जातम्। स एव परमः हरिः रजोगुणसमन्वितः ब्रह्मरूपं धारयन् सृष्टिं करोति। सृष्टं च तद् युगान्तं यावत् रक्षति, कल्पान्ते तु नरसिंहरुद्रादिरूपं धारयन् संहरति। स महात्मा जगतां रक्षार्थं ब्रह्मरूपं धारयन् सृजति; ततो रामादिरूपं धारयन् रुद्रत्वेन जगत् भक्षयति। ततः मुनयः ऊचुः—सर्वनद्यः पर्वतान् प्रदेशांश्च ये चान्ये पृथिव्यां वसन्ति, तेषां नामानि वद। च पृथिव्याः विस्तारमखिलं तथा काननानि च विस्तरेण ब्रूहि, हे पुरुषश्रेष्ठ। सूतः प्रत्युवाच—हे महाबुद्धयः, पञ्चमहाभूतात्मकं सर्वं जगति विद्यमानं मुनयः कथयन्ति। पृथिव्यापोऽनिलाग्न्याखाशाश्च, एतेषां गुणैः श्रेष्ठानि, तेषु पृथिवी प्रमुखा। श्रोत्रस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्च गुणाः, तान् ऋषयः सत्यदर्शिनः पृथिव्याः गुणान् वदन्ति। जलस्य तु चत्वारः गुणाः, गन्धः नास्ति; अग्नेः त्रयः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं च। वायोः शब्दस्पर्शौ, आकाशे केवलं शब्दः; एते पञ्च गुणाः पञ्चभूतगणेषु स्थिताः। सर्वेषु लोकेषु एते प्रवर्तन्ते, तेषु च भूतानि प्रतिष्ठितानि; न च परस्परं अतिक्रान्ति, तस्मात् सम्यगवस्थितिः। यदि तु ते परस्परं विरुद्धाः भवन्ति, तर्हि देहिनः देहान्तरप्राप्तिमनुभवन्ति, अन्यथा न। ते क्रमेण विनश्यन्ति, पुनश्चोत्पद्यन्ते; अनन्तरूपाणि तानि तेषां दिव्यस्वभावप्रकाशनानि। यत्र यत्र पञ्चभौतिकानि भूतानि विचरन्ति, तत्र तेषां प्रमाणं मनुष्याः युक्त्या निश्चितुम् इच्छन्ति। परन्तु ये वस्तुतः अचिन्त्याः, तानि तर्केण न स्थापयितुं शक्यन्ते; अहं वः सुदर्शनद्वीपस्य वर्णनं करिष्यामि, हे मुनिवर्याः। स द्वीपः सम्यग्वृत्तः, हे प्रभासिनः, चक्राकारः, नदीजलैः समुद्रसदृशैः पर्वतैश्च परिवृतः। स नानारूपनगरीभिः शोभितः, प्रदेशैः, पुष्पफलवृक्षैः, धनधान्यसमृद्धः। स सर्वतः लवणसमुद्रेण परिवृतः, यथा मनुष्यः आत्मनः मुखं दर्पणे पश्येत्, तथा सुदर्शनद्वीपो वृत्ताकारः दृश्यते। तस्य अर्धे पिप्पलवृक्षः, अन्यस्मिन्नर्धे महाशशकः स्थितः। सर्वौषधिसंभारैः परिवृतः, तत्रान्ये जलाश्च विज्ञेयाः; शेषं संक्षेपेण उक्तम्। मुनयः ऊचुः—त्वया संक्षेपेण सम्यग्विवेकेन वर्णितम्; त्वं सर्वस्य तत्त्ववित्—इदानीं विस्तारतः वद, हे सूत। यावद् भूमेः विस्तारः शशकचिह्निते देशे दृश्यते, तस्य प्रमाणं कथय; ततः पिप्पलस्य वक्ष्यसि। तैः पृष्टः सूतः उवाच—हे बुद्धिमन्तः, पूर्वदिशं प्रति षट् मणिपर्वताः सन्ति। पूर्वपश्चिमसमुद्रयोः मध्ये हिमवान्, हिमकूटः, निषधः चेति पर्वतश्रेष्ठाः। नीलः वैडूर्यमयः, श्वेतः शशिधवलः, शृङ्गवान् सर्वरत्नसंयुक्तः इति तेषां नामानि। एते, हे ब्राह्मणाः, सिद्धगन्धर्वसेविताः पर्वताः; तेषां मध्ये सहस्रयोजनप्रमाणानि कन्दराणि। तत्र पुण्यप्रदेशाः श्रेष्ठभूमयश्च; तत्र सर्वविधानि भूतानि सर्वत्र वसन्ति। एषा भूमिः भारताख्या; तस्याः परतः हिमालयप्रदेशः, हेमकूटस्य परतः हरिवर्षाख्या भूमिः कथ्यते। नीलस्य दक्षिणे, निषधस्य उत्तरस्यां दिशि, पूर्वतः प्रविष्टः महान् माल्यवान् पर्वतः। माल्यवानतः परं गन्धमादनः पर्वतः वृत्ताकारः; तयोः मध्ये मेरुः हेममयः पर्वतः स्थितः। स प्रातःसूर्यसदृशः, धूमरहिताग्निवत् प्रकाशमानः, चत्वारिंशदधिकचत्वार्युत्सहस्रयोजनपरिमाणः ऊर्ध्वतः। अधश्चापि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, चत्वारिंशदधिकचत्वार्युत्सहस्रयोजनपरिमाणः; ऊर्ध्वं, अधः, तिरश्च च स लोकान् आवृत्य स्थितः। तस्य पार्श्वयोः, हे ब्राह्मणाः, चत्वारः द्वीपाः स्थिताः—भद्राश्वः, केतुमालः, जम्बूद्वीपः च श्रेष्ठः।