सर्वेषु तत्त्वेषु, तेषां सारभूतानि यथाक्रमं परिवर्तनं प्राप्य केवलं गन्धमुत्पादयन्। ततोऽयं पृथिवी सर्वभूतगुणसम्पन्ना अभवत्। सा संयुक्तत्वात् गन्धगुणा इति कथ्यते; प्रत्येकं सूक्ष्मतत्त्वात् तस्य विशेषता स्मर्यते। सूक्ष्मतत्त्वानि अव्यक्तानि, विकृतानि तु क्रमशः उत्पद्यन्ते; तामसाहंकारात् तत्त्वानां सूक्ष्मसृष्टिः प्रवर्तते। एवं संक्षेपेण, हे श्रेष्ठ तपस्विन्, योगिनः दशेन्द्रियाणि वैकारिकभागात् प्रकाशमानि उत्पन्नानि इति वदन्ति। तत्र मनः एकादशं इति तत्त्वदर्शिनः कथयन्ति; तेषु पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च सन्ति। तेषां कार्याणि तु श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणम् इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि। एतेषां पञ्चानां बुद्धिसंयुक्तानां शब्दादिज्ञानाय अस्ति; पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु गुदं, उपस्थं, हस्तः, पादः, वाक् इति स्मृतानि। तेषां क्रियाः तु विहारः, सुखम्, ग्रहणम्, गमनम्, भाषणम् इति स्मृताः; आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च। हे ऋषयः, एतेषु शब्दाद्यगुणयुक्तानि, प्रत्येकं अधिकं गुणं धारयन्ति; तेषां शक्तयः विविधानि, पृथक्, मिश्रणं नास्ति। तानि पूर्णसंयोगं न प्राप्य प्रजाः सृजितुं न शक्नुवन्ति; ततः परस्परसंयोगेन, परस्परसहाय्येन च— एकीकृत्यम्, पूर्णसंघातं प्राप्त्वा, पुरुषस्य निरीक्षणेन च प्रधानस्य प्रसादेन—महतः आरभ्य विशिष्टतत्त्वपर्यन्तं तानि ब्रह्माण्डं सृजन्ति। तत् यथाक्रमं जलबिन्दुवत् सदा वर्धते। तत्त्वेभ्यः, हे महाबुद्धे, अण्डं जलस्थं वर्धितम्; तद् विष्णोः ब्रह्मरूपेण आद्यस्थानं, अतुलम्। तत्र, अव्यक्तरूपेण, विष्णुः जगन्नाथः, महाबलः, ब्रह्मरूपं स्वेच्छया धृत्वा स्थितः। तस्मात् स्वेदजाः, अण्डजाः, गर्भजाः उत्पन्नाः, हे पर्वत; गर्भजलानि, समुद्राणि च तस्य महात्मनः अभवन्। पर्वतानि, द्वीपानि, समुद्राणि, प्रभास्वरलोकसमूहः च; तस्मिन् अण्डे सर्वं विद्यमानम्—देवाः, असुराः, मनुष्याः च। अनाद्यनन्तस्य विष्णोः नाभिदलात् पद्मं अभवत्; तत् सुवर्णमण्डलं श्रीकेशस्य इच्छया सञ्जातम्। परमः हरिः स्वयम्, रजोगुणसम्पन्नः, ब्रह्मरूपं धृत्वा जगत् सृजनाय प्रवर्तते। सः सृष्टं सर्वं युगान्ते पर्यन्तं रक्षति; तदनन्तरं नरसिंह, रुद्रादिरूपं धृत्वा संहारं करोति। विश्वरक्षार्थं महात्मा ब्रह्मरूपं धृत्वा सृजति; ततः रामादिरूपं धृत्वा रुद्रः भूत्वा जगत् विलयं करोति। ततः ऋषयः ऊचुः—सर्वनदीनाम् पर्वतानां च नामानि, प्रदेशानां च, पृथिव्यां वासिनां च सर्वेषां नामानि कथय। हे मापनविद्, सर्वत्र भूमेः विस्तारं विस्तरेण वद, वनानि च कथय, नरश्रेष्ठ। सूतः उवाच—हे महाबुद्धयः, ऋषयः वदन्ति यत् सर्वं जगति विद्यमानम् पञ्चमहाभूतात्मकम्। पृथिवी, आपः, वायुः, अग्निः, आकाशः—एतेषु गुणैः श्रेष्ठानि, पृथिवी तु तेषु अग्रणी। शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः पञ्चमः—एते भूमेः गुणाः इति तत्त्वविदः ऋषयः वदन्ति। हे ब्राह्मणाः, आपः चतुर्गुणा, गन्धं न धारयति; अग्नेः त्रिगुणः—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्। वायोः शब्दः, स्पर्शः; आकाशे केवलं शब्दः। एते पञ्चमहाभूतेषु पञ्चगुणाः, हे ब्राह्मणाः। सर्वेषु लोकेषु एते विद्यमानाः, तेषु भूतानि स्थितानि; नान्योन्यं अतिक्रान्ति, तेन समता वर्तते। किंतु, यदा तेषां विरोधः जायते, तदा देहधारिणः देहान्तरणं प्राप्नुवन्ति, नान्यथा। तानि क्रमशः विनश्यन्ति, पुनः क्रमशः जन्म प्राप्नुवन्ति; सर्वे एते अनन्तरूपाणि तेषां दिव्यभावस्य प्रकाशः। यत्र पञ्चभूतात्मकानि भूतानि गच्छन्ति, तत्र मानवाः तेषां मापनं तर्केण निश्चित्यन्ति। यानि तु वस्तुतः अकल्पनीयानि, तानि तर्केण न निश्चितुं शक्यन्ति; अधुनैव सुधर्शनद्वीपवर्णनं करिष्यामि, हे श्रेष्ठऋषयः। सुधर्शनद्वीपः पूर्णचक्राकारः, हे दीप्तमानाः, नदीजलैः, समुद्रसदृशैः पर्वतैः च परिवृतः। तत्र रम्यनगर्यः विविधरूपाः, प्रदेशाः, पुष्पफलयुक्तवृक्षाः, धनधान्यसमृद्धिः। सर्वतः लवणसागरैः परिवृतः, यथा पुरुषः स्वमुखं दर्पणे पश्यति। एवं सुधर्शनद्वीपः चक्रवत् दृश्यते; तस्य अर्धे पिप्पलवृक्षः, अन्यर्धे महाशशः। सर्वौषधीनि संगृह्य, सर्वतः परिवृतः; अन्यजलानि तत्र ज्ञेयानि—शेषं संक्षेपेण उक्तम्। ऋषयः ऊचुः—त्वं संक्षेपेण यथाक्रमं बुद्ध्या वर्णितवान्; सर्वस्य तत्त्वं जानासि—अधुना विस्तारं वद, हे सूत। यावद् भूमेः विस्तारः शशचिह्नप्रदेशे दृश्यते, तस्य मापनं वद; ततः पिप्पलस्य वर्णनं करिष्यसि। तदा तेषां प्रश्नं शृण्वन् सूतः इदं वाक्यम् उवाच—हे बुद्धिमन्तः, पूर्वदिशायां विस्तारं कुर्वन्ति षट् रत्नपर्वतानि।