भगवान् युधिष्ठिरः कृताञ्जलिः महर्षिं मार्कण्डेयं प्रष्टुम् आरब्धवान्। स तु भगवत्प्रश्नस्य यथावत् उत्तरं दत्तवान्—"यथा त्वया पृष्टं, तथा सर्वे पितरः पितामहाश्च उद्धृताः, मोक्षं प्राप्ताः। तथापि, हे धर्मराज, ते सर्वे अपि प्रयागस्य षोडशांशमपि न प्राप्नुवन्ति। एवं ज्ञानं, एवं योगः, एवं तद् पुण्यतीर्थं प्रयागः।" "ते महतीं तपस्यां कृत्वा परमं पदं यान्ति; किं तु प्रयागस्य केवलं स्मरणेनैव जनाः स्वर्गलोकं गच्छन्ति।" इत्येवं प्रयागमाहात्म्यस्य निरूपणं कृत्वा, मार्कण्डेयेन अध्यायस्य संहारः कृतः। ततः युधिष्ठिरः पुनः सप्रेमं पप्रच्छ—"भगवन्, प्रयागकथां सम्यक् श्रुत्वा मम मोक्षार्थं सर्वं विस्तरेण ब्रूहि।" तं महर्षिः मार्कण्डेयः प्रत्युवाच—"शृणु राजन्, अस्मिन्संसारे यत् किंचित् प्रवदन्ति, तदहं वक्ष्यामि। ब्रह्मा, विष्णुः, ईशानः च—एते त्रयः अमराधिपाः अविनाशीः।" "ब्रह्मा स्थावरजङ्गमसृष्टिं करोति, तान् सर्वान् विष्णुः परित्राति। कल्पान्ते रुद्रः सर्वं संसारं संहरति, स न ददाति न गृह्णाति, न च कदापि नश्यति। यः सर्वभूताधिपतिं पश्यति, स एव सत्यदर्शी। प्रतिष्ठानस्य उत्तरदिशि ब्रह्मा वर्तते।" "स एव परेश्वरः वटवृक्षरूपेण तत्र स्थितः। तत्र देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, ऋषयः च सदैव तद् परमस्थानं रक्षन्ति, पापकर्मणां अपि। अन्ये तु तत्र स्थित्वा परमं पदं न प्राप्नुवन्ति।" युधिष्ठिरः पुनरपि पप्रच्छ—"कथं ते तत्र वसन्ति? कस्य हेतोः तत्र स्थिताः, ये लोके पूज्याः?" तं महर्षिः प्रत्युवाच—"प्रयागे ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः च निवसन्ति। तस्य कारणं शृणु—पञ्च योजनविस्तीर्णं प्रयागक्षेत्रं पापक्षयाय रक्षितम्।" "तत्र स्वल्पस्यापि पापस्य नरकपतितिः भवति; अतः ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः तत्र सन्निहिताः। सप्तद्वीपाः, समुद्राः, पर्वताः च, पृथिव्यां सर्वे, प्रलयपर्यन्तं स्थिताः। अन्ये अपि बहवः, त्रिदेवैः प्रतिष्ठिता, भूमेः आदौ एव स्थिताः।" "एषः सृष्टिपतेः क्षेत्रः प्रयागः प्रसिद्धः। स प्रयागः पुण्यः शुद्धश्च। हे राजन्, त्वं भ्रातृभिः सह राज्यं पालय।" इत्येवं प्रयागमाहात्म्यस्य वर्णनं समाप्तम्। एतेन समयेन, सूतः कथयति—"सर्वे पाण्डवाः धर्मनिष्ठाः, भ्रातृभिः सहिताः, ब्राह्मणान् प्रणम्य, आचार्यदेवताः तर्पयित्वा, तत्र स्थिताः। तत्रैव क्षणेन वासुदेवः आगतः, तं माधवं सर्वे पाण्डवाः सादरं पूजयामासुः।" "कृष्णेन सह, महात्मभिः सहितः धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः पुनः राज्याभिषिक्तः। तत्रैव महर्षिः मार्कण्डेयः 'स्वस्ति' इति उक्त्वा, क्षणेन स्वाश्रमं प्रतिजगाम।" "ततः धर्मात्मा युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह महादानानि दत्तवान्। यः कश्चित् प्रातःकाले एतद् शृणोति वा पठति, स सर्वपापैः विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति।" वासुदेवः अपि उवाच—"मम वचनं कर्तव्यम्; प्रीत्या एतद् ब्रवीमि—सदैव यज्ञनिष्ठः प्रयागे वस, दुःखरहितः भव। प्रयागं स्मरन्, अस्माभिः सह, त्वं अपि नित्यं स्वर्गलोकं प्राप्स्यसि।" "यः प्रयागं गच्छति वा तत्र वसति, स सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोकं याति। यः दानग्रहणं त्यक्त्वा, सन्तुष्टः, नियमवान्, शुद्धः च, अहंकाररहितः, सत्यवादी, व्रतधारी, सर्वेषां प्राणिनां समदर्शी, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति।" "यज्ञाः ऋषिभिः देवैश्च विधानतः निर्दिष्टाः, किन्तु दरिद्रैः यज्ञः न शक्यते कर्तुम्। यज्ञे बहूनि साधनानि, नानाविधानि व्यवस्थाः च आवश्यकाः। धनाढ्यैः कदाचित् यज्ञः साध्यते।" "किं तु, हे नृपश्रेष्ठ, शृणु—यद् दरिद्रैः अपि पण्डितैः साध्यते, यत् यज्ञफलेन तुल्यं पुण्यं ददाति। एष ऋषिसंप्रोक्तः परमगुह्यः धर्मः—तीर्थयात्रा, या यज्ञादपि श्रेष्ठा।" "माघमासे दशसहस्रकोट्यः, त्रिंशच्च कोटयः च, गङ्गां गमिष्यन्ति। हे नृपश्रेष्ठ, त्वं चिन्तां मा कुरु; दुःखरहितं राज्यं भुक्त्वा, पुनः यज्ञकर्ता इव, सर्वं द्रक्ष्यसि।" एवं प्रयागमाहात्म्यस्य वर्णनं कृत्वा, अध्यायस्य संहारः कृतः। ततः ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—"यत् पृष्टं तत् त्वया सम्यक् उक्तम्; किंतु एकं वस्तु पुनः पृच्छामः—किं तीर्थसेवायाः फलम्? एकेन कर्मणा सर्वतीर्थफलप्राप्तिः कथं स्यात्?" इति।