युधिष्ठिरः महर्षिं मार्कण्डेयं पप्रच्छ — "किं कारणं भवति, येन लघुना प्रयासेन महत् पुण्यं स्तूयते? मम एष संशयः, तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामि।" तदा मार्कण्डेयः प्रहसन् उवाच — "यद् अविश्वास्यं, तन्न वक्तव्यं, अपि दृश्यते चेत्; पापक्लिष्टचित्तस्य हि श्रद्धा अपि दुष्करा। यः श्रद्धया हीनः, अशुचिः, दुष्टचित्तः, लक्ष्मीविहीनश्च — एते सर्वे पापिनः, अतोऽहं एवं वदामि। शृणु प्रयागस्य माहात्म्यं, यथा दृष्टं श्रुतं च मया, प्रत्यक्षं परोक्षं च, यथाऽन्यैः अपि पूर्वं श्रुत्वा दृष्टं च, शास्त्रं प्रमाणीकृत्य, आत्मयोगः पूज्यः। अन्यः अपि तत्र यत्नं कुर्वन् योगं न प्राप्नोति; सहस्रजन्मसु मानवः योगलाभं लभेत। सहस्रयत्नैः योगे मानवाः योगं प्राप्नुवन्ति; यस्तु सर्वरत्नानि विप्राय ददाति, तस्य तद्दानकर्मणा योगः लभ्यते। किन्तु प्रयागे मरणेन एव एषः सर्वः लाभः सिध्यति, अन्यथा न। श्रद्धालूनां हि हेतुं प्रधानं वक्ष्यामि, यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मणः व्याप्तिः दृश्यते, तथैव ब्रह्मणः किंचित् पृथक् नास्ति, यद्यपि तद् भिन्नरूपेण भाष्यते। सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म पूज्यते, तद्वत् सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पण्डितैः पूज्यते। एष सत्यम्, युधिष्ठिर, तीर्थराजस्य। ब्रह्मा अपि नित्यं प्रयागं स्मरति, स तीर्थराजः परमो हि; तत्र प्राप्त्वा कश्चिद् अन्यं न कामयते। कः हि दिव्यत्वं प्राप्य पुनः मानवत्वं इच्छेत्? अनेन एव युक्त्या त्वं बोध्यः, युधिष्ठिर। यथा पुण्यं पापं च मया उक्तं तथा एव; युधिष्ठिर उवाच — 'श्रुतं मया भवता वचः, पुनः पुनः विस्मयः मे जातः।' योगेन केन प्रकारेण सायुज्यं प्राप्यते, कर्मणा स्वर्गः किम्? तस्मात् कर्मणः फलं किम्? पुनः पृच्छामि — केन कर्मणा पृथिवी प्राप्यते? मार्कण्डेयः उवाच — 'शृणु राजन्, केन प्रकारेण पृथिवी कर्मभिः प्राप्यते। यः गावं, अग्निं, विप्रं, वेदं, सुवर्णं, जलं, स्त्रियं, मातरं, पितरं च निन्दति — तेषां न उन्नतिः, इति प्रजापतिः। एष योगस्य लाभः, परमदुर्लभः। ये पुरुषाः पापकर्माणः, ते घोरं नरकं यान्ति; यः हस्तिनं, अश्वं, गावं, वाहनं, रत्नं, मुक्तां, सुवर्णं च चौर्येण गृह्णाति, अथवा चोपहाररूपेण ददाति — तादृशः दाता स्वर्गं न यान्ति। तादृशकर्मणा निचैः नरके पच्यन्ते। एवं योगः, धर्मः, दाता चोक्तः, युधिष्ठिर। सत्यं वा अनृतं, सत् वा असत्, यद्यपि फलं, तत्तत्त्वेन वक्ष्यामि — किमर्थं स्वयम् एतत् प्राप्यते इति।" एवं षट्चत्वारिंशः अध्यायः, 'प्रयागमाहात्म्यवर्णनं' नाम, स्वर्गखण्डे श्रीपद्मपुराणे समाप्तः। पुनः मार्कण्डेयः उवाच — "शृणु राजन्, पुनः प्रयागस्य माहात्म्यं, तथा नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ, सिन्धुसागरस्य च। कुरुक्षेत्र, गया, गङ्गासमुद्रसङ्गमं च, अन्यानि च बहूनि तीर्थानि, शिलासंघातांश्च पुण्यानि। दशसहस्राणि तीर्थानि, त्रिंशत्कोट्यः अपि अन्यानि, नित्यं प्रयागे प्रतिष्ठितानि, इति विद्वांसः वदन्ति। तत्र त्रयः अग्निकुण्डाः, मध्ये यत्र जाह्नवी प्रवहति; सा प्रयागात् निर्गम्य सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठा पूज्यते। सूर्यतनया देवी, त्रैलोक्यविख्याता, प्रयागे गङ्गायमुनयोः सहित्या सर्वभूतहिताय स्थिताऽस्ति। गङ्गायमुनयोर्मध्ये देशः पृथिव्याः गर्भः इति कथ्यते; राजेन्द्र, प्रयागस्य षोडशभागोऽपि तुल्यः नास्ति। त्रिकोट्यर्धकोट्यः तीर्थानि, वायुः एवमुक्तवान् — दिव्यानि, मानुषाणि, व्योम्नि च, सर्वे जाह्नव्याः एव इति। प्रयागः कंबलाश्वतरयोः निवासः; भोगवती च, अयं च वेदी, प्रजापतेः। तत्र, युधिष्ठिर, देवाः यज्ञाः च साकाराः भवन्ति; ते प्रयागं पूजयन्ति, तपोधनाः मुनयश्च। धनाढ्याः नृपाः तत्र देवयज्ञान् कुर्वन्ति; अतः त्रिषु लोकेषु प्रयागात् पवित्रतरं नास्ति। तस्य प्रभावेन, महाबाहो, प्रयागः सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठः; दशसहस्राणि तीर्थानि, त्रिकोट्यः च अन्यानि तत्र एव। यत्र पुण्या गङ्गा अस्ति, तद् देशः तपोवनम्; तं गङ्गातीरे क्षेत्रं सिद्धिक्षेत्रमिति विद्धि। एष सत्यम्, एष स्वर्गदायकः, सेव्योऽयं, शुभदः; पुण्यः, रम्यः, पावनः, परमधर्मः। एष महर्षिसंप्रोक्तः, सर्वपापप्रणाशकः; द्विजः यः पठति, ध्यानं करोति, स शुद्धिम् आप्नोति। यः नित्यं शृणोति, शुचिः सन्, तीर्थकथां, स पूर्वजन्मस्मृतिं प्राप्य, परं स्वर्गं अश्नुते। पुण्यात्मानः, सत्पुरुषाः, तीर्थानि प्राप्नुवन्ति; स्नात्वा तीर्थेषु, कौरेव्य, मनः न विचालयेत्।