तस्मात् प्राज्ञः प्रतिदिनं द्विजातिपादौ सम्पूजयेन्, यः पादः साक्षात् सर्वतीर्थमयः, यत्र तीर्थपुण्यं अतिक्रान्तम्। यः च अश्वत्थं तुलसीं च गावश्च प्रदक्षिणं करोति, स सर्वतीर्थफलमवाप्य विष्णुलोके पूज्यते। अतः तीर्थसेवया पापकर्माणि नाशयेत्; अन्यथा नरकं याति, कर्मानुभवेन निगृह्यते। पापिनः नरके वसन्ति, पुण्यात्मानः स्वर्गे रमन्ते; तस्मात् पुण्यं तीर्थं च अन्वेष्टव्यमिति बुद्धिमन्तः निश्चित्य कुर्वन्ति। ऋषयः ऊचुः—तीर्थानि तेषां च महिमा श्रुतः, धर्मज्ञ; अधुना प्रयागस्य विशेषतः श्रोतुमिच्छामः। त्वया पूर्वं संक्षेपेण प्रयागः कथितः, सूत; तस्य विस्तारतः श्रवणाय इच्छामः—वदस्व। सूतः उवाच—श्रेयोऽयं प्रश्नः, महर्षयः, प्रयागसम्बन्धी; तदहं प्रयागाख्यानं वर्णयिष्यामि। यद् एकदा मार्कण्डेयेन पाण्डुपुत्राय कथितम्, यदा भारतकालेषु कृतानि, पृथापुत्रे राज्यं प्राप्ते। तस्मिन्नन्तरे कुन्तीपुत्रः धर्मराजः युधिष्ठिरः भ्रातृशोकदुःखितः पुनः पुनः चिन्तयामास। दुर्योधनः राजा, एकादशाक्षौहिणीपतिः, अस्मान् अत्यन्तं पीडितवान्, ते सर्वे विनष्टाः। पञ्च पाण्डवाः अवशिष्टाः, वासुदेवे प्रतिष्ठिताः, चिन्तयन्ति—कथं द्रोणं भीष्मं च महाकर्णं च हतवन्तः स्मः। राजा दुर्योधनः भ्रातृपुत्रैः सहितः, अन्ये च वीर्यदर्पिताः नृपाः, सर्वे हताः। किं राज्येन, किं भोगैः, किं जीवनेन? इति चिन्तयन्—“हा, कष्टम्!”—राजा विषण्णः अभवत्। निश्चेष्टः, विह्वलः, शिरसा नम्रः उपविष्टः; चेतनां प्राप्य, पुनः पुनः चिन्तयामास। केन प्रकारेण तपः, योगः, तीर्थयात्रा वा आचरितव्या, येन शीघ्रं महापापभारात् विमुक्तिः स्यात्? कुत्र स्नानेन पुरुषः विष्णोः परमं पदम् आप्नोति? कथं कृष्णं पृच्छेयम्, येन एतत् महत् कर्म कृतम्? कथं धृतराष्ट्रं पृच्छेयम्, यस्य शतपुत्राः निहताः? कथं व्यासं पृच्छेयम्, यस्य वंशः नष्टः? एवं, शोकसम्भ्रान्तः धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः सर्वे पाण्डवाश्च भ्रातृशोकात् विलपन्तः अश्रूण्यवर्तयन्। ये तत्र समागताः महात्मानः, ये पाण्डवान् अन्वयुः—कुन्ती, द्रौपदी, अन्ये च समागताः—सर्वे दिशो दिशः पतित्वा रुदन्ति। वाराणस्यां तु मार्कण्डेयः युधिष्ठिरस्य स्थितिं विज्ञाय, तं शोकमग्नं, रुदन्तं, अत्यन्तदुःखितं दृष्ट्वा, शीघ्रमेव महातपाः मार्कण्डेयः हस्तिनापुरं प्राप्तः, राजद्वारे तिष्ठन्। द्वारपालः तं दृष्ट्वा शीघ्रं राज्ञे निवेदयामास—“मार्कण्डेयः त्वां द्रष्टुमिच्छति, द्वारि तिष्ठति, महर्षे।” धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः हृष्टः शीघ्रं द्वारं गतः, भक्त्या समभाषत। युधिष्ठिरः उवाच—“स्वागतम्, महाप्राज्ञ; स्वागतम्, महर्षे! अद्य मे जन्म सफलः, अद्य कुलं शुद्धम्। अद्य पितरः तृप्ताः, महर्षे, त्वां दृष्ट्वा; आसनार्घ्यपाद्यादिभिः पूजितः। धर्मपुत्रः स स महर्षिं सम्यक् पूजयामास; ततो मार्कण्डेयः तस्मै उवाच—‘राजन्, त्वया सम्यक् पूजितोऽस्मि।’” “त्वं शीघ्रं वद, राजन्, कस्य हेतोः त्वं शीघ्रं आगतः? केन कारणेन त्वं दुःखितः—मम पुरतः वद।” युधिष्ठिरः उवाच—“महर्षे, सर्वं यदस्माभिः राज्यार्थं कृतम्, त्वं जानासि; अतः सर्वं ज्ञात्वा त्वं अत्र आगतः, भगवन्।” मार्कण्डेयः उवाच—“शृणु, राजन्, यत्र धर्मः प्रतिष्ठितः, तत्र युद्धे पापं न दृश्यते, येन बुद्ध्या युद्धं कृतम्। विशेषतः क्षत्रियस्य, राजधर्मे; एतत् हृदि स्थाप्य, पापं न चिन्तयः।” ततः राजा युधिष्ठिरः, शिरसा मुनिम् अभिवाद्य, उवाच—“त्वां पृच्छामि, त्रिकालदर्शिन्, संक्षेपेण वद, केन उपायेन पापान्मुक्तिः स्यात्?” मार्कण्डेयः उवाच—“शृणु, सौम्यराजन्, यद् त्वं मम पृच्छसि, भारतवंशोद्भव; सांख्यं, योगं, तीर्थयात्रां च, युधिष्ठिर। परं तु, ब्राह्मणैः प्राचीनैः यः पुण्यकर्मसु प्रशंसितः, प्रयागयात्रैव श्रेष्ठा पुण्यकर्मिणां नराणाम्।” युधिष्ठिरः उवाच—“भगवन्, इच्छामि श्रोतुं यथा पूर्वे, प्रयागयात्रा कथं नराणां, तत्र च किम्?” “ये तत्र म्रियन्ते, कः गतिः? स्नानिनां किम् फलम्? निवसतां प्रयागे किम्? सर्वं वद, महाश्रद्धया पृच्छामि।” मार्कण्डेयः उवाच—“वक्ष्यामि, तात, यत् काम्यं, यच्च फलम्; पूर्वं मया ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्च श्रुतम्।” “प्रयागात् प्रतिष्ठानं यावत्, धर्माकेर्याः वासुकितडागं यावत्, तत्र कंबलाश्वतरौ च, अन्ये च महाविषाः सर्पाः निवसन्ति। एष प्रजापतेः क्षेत्रं, त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धम्; येऽत्र स्नानं कुर्वन्ति, ते स्वर्गं यान्ति; ये तत्र म्रियन्ति, ते पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति। तत्र ब्रह्मादयः देवाः संमिल्य रक्षां कुर्वन्ति; तत्रान्ये अपि बहवः तीर्थराजः पापनाशकाः सन्ति। ते वर्णयितुं न शक्याः, राजन्, शतसंवत्सरैरपि; किंतु संक्षेपेण प्रयागस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि।