वनमध्ये अग्रे महत् तीर्थं दृश्यते, यत्र ब्रह्मा त्रिनेत्रलिङ्गं स्थापयामास। तत्र कश्चित् पुण्यकृत् बुद्धिमान् तपश्चर्यायां स्थितः, वनफूलानि समानीय देवस्य पुरतः समर्पयत्। स नदीजलैः लिङ्गं स्नापयन् केवलं कर्मणैः जीवन्, दीर्घकालं तत्र स्थित्वा, एकः अतिथिः तस्य समीपं आगतः। स अतिथये फलान्याहरत् तानि च भोजनाय योजयामास। तस्य आतिथ्येन तुष्टः अतिथि सत्कृतं पुरुषं अभ्युवाच—"किं एषा क्रिया मूलं? फलम् आस्वाद्य किमर्थं तिष्ठसि? किं शीलात् कर्तुम् इच्छसि, अथवा अन्यद् इच्छसि?" इति। एवं पृष्टः आत्मविद् तुष्टः स्पष्टया हितवाक्यं प्राह—"मुनिवर, न अहं कर्मणः फलं जानामि; केवलं जिज्ञासया शम्भुं सेवामि। जटिलस्य सेवायाः फलं तव अनुग्रहेण हृदयस्पर्शं सम्पद्यते।" तस्य सत्यवचनं श्रुत्वा तपस्वी तुष्टः अभवत्, शिलायाम् द्वितीयं गीताध्यायं लिखितवान्। तत् ब्राह्मणं शीघ्रं पठितुं अध्ययनं च आदेशयामास; तस्य इच्छितं स्वयमेव पूर्णं सम्पद्यते। एवं उक्त्वा स ज्ञानी तस्य पुरतः अदृश्यः अभवत्। स विस्मितः तदादेशं नित्यं अनुवर्तते स्म। दीर्घकालानन्तरं, मनः शुद्धं शान्तं च जातम्; यत्र यत्र स विचरति, तत्र तत्र आश्रमः शान्तः अभवत्। द्वन्द्वैः दुःखं नासीत्, न क्षुधा न तृष्णा न भयम्; एतत् द्वितीयाध्यायं पठितस्य तपस्विनः अनुभवात् ज्ञातव्यम्। मित्रवान् उवाच—"एवं तेन उक्तः अहं परं कथा प्रकटितवान्; तस्य अनुग्रहात् अजपः व्याघ्रः च सह गच्छन् निर्गतः।" शिलाफलके गत्वा तं लिखितं अध्यायं पठेत्; पुनः पुनः पठित्वा तपस्याः परमं फलम् आप्नोति। अतः शुभे, त्वमपि सदा तं अध्यायं पठेत्; तेन मोक्षः दूरः न भवति। एवं स्वमित्रस्य आदेशात् देवशर्मा पूज्य नमस्कृत्य इन्द्रपुरीं जगाम। तत्र कस्यचित् आत्मविदः मंदिरं गत्वा, प्रथमं तद्वृत्तान्तं निवेद्य, अध्यायं पठितवान्। तेन शिक्षितः शुद्धहृदयः भक्त्या पठित्वा द्वितीयमासस्य अन्ते निष्कलंकं परमं पदम् प्राप्तवान्। द्वितीयस्य कथा उक्ता; इदानीं तृतीयस्य महत्त्वं वर्णयिष्यामि, हे इन्दिरे। एवं पद्ममहापुराणस्य उत्तरखण्डे गीतामाहात्म्ये सतीईश्वरसंवादे पंचपञ्चसहस्रग्रन्थे शतशष्टितमधिकशतचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। श्रीभगवान् उवाच—"देवि, अधुनाऽहं संक्षेपेण पञ्चमस्य महत्त्वं वक्ष्यामि, यः लोके पूज्यते; स्रद्धया शृणु।" पुरुकुत्सानगरे पिङ्गलः नाम ब्राह्मणः आसीत्, शुद्धवंशसमुत्पन्नः वेदविदां मध्ये प्रसिद्धः। स स्वधर्मं वेदान् त्यक्त्वा, संगीतं मनसा योजयामास; मृदङ्गादीनि वाद्यं वादयन्। स गीतनृत्यवादनकौशलं प्राप्त्वा, महतीं कीर्तिं लब्ध्वा, राजगृहं प्रविष्टवान्। तत्र स राजा सह स्थित्वा, परस्त्रीभिः रममाणः, तासु अनन्यचित्तः आस्वादयामास। ततोऽतिशयगर्वितः, असंयतः, परदोषदर्शी च सदा निजे गृहे एवं आचरन्। तस्य पत्नी अरुणा नाम, नीचवंशजः आसीत्। सा स्वप्रियं अन्विष्य, विघ्नान् विचार्य, मध्यरात्रे स्वगृहे तं प्राप्तवती। सा तस्य शिरः छित्वा हत्वा भूमौ निहितवती; स प्राणविहीनः यमलोकं प्राप्नोत्। अविजेयभिर्नरकैः यातनां अनुभूय, स निर्जने वने गृध्रः अभवत्; सा अपि गुदरोगपीडिता, रूपं त्यक्त्वा। घोरं नरकं गत्वा, ततः वनमध्ये शुकः अभवत्, धान्यलाभाय विचरन्ती। गृध्रः पूर्ववैरं स्मृत्वा, तीक्ष्णनखैः शुकं विदारयामास, या कपालजलपूरिते पतिता। गृध्रः अपि तत्र धावित्वा तां नखैः प्राहारयामास; प्रियतः वियुक्तः, स अपि मानवकपालजलमध्ये प्राणं त्यक्तवान्। सा तत्र निमग्ना, स च अतिक्रूरः पक्षी; उभौ यमदूतैः पितृलोकं नीतौ, पूर्वदुष्कृतं स्मृत्वा, भयं युक्तौ। ततः यमः तयोः घृणितानि कर्माणि दृष्ट्वा, तयोः मृत्युस्नानेन महत् पुण्यं जातम् इति सन्दध्यौ। ततः तयोः इच्छितं लोकं दातुम् अनुमतवान्, यद्यपि महापापसमूहैः तयोः मनः पीडितम्। तदनन्तरं, तौ स्वदुष्कृतं स्मृत्वा, वैवस्वतं उपेत्य, नमस्कृत्य पृष्टवन्तौ—"पूर्वं यद् अस्माभिः दुष्कृतं सञ्चितम्, दोष्यं; किं कारणं यत् सर्वेषां इच्छितं लोकं प्राप्तवन्तौ?" एवं पृष्टौ तयोः वैवस्वतः उवाच—"गङ्गातटे कश्चित् तपस्वी ब्रह्मविदां श्रेष्ठः आसीत्...