तस्मिन् वनान्तरे, सरितः तीरे, शिलायाम् उपविष्टं सन्तोषपूर्णदृष्टिं मुदितं मित्रवनं सः अपश्यत्। तत्र तु स्वाभाविकं द्वैषं परस्परविपरीतानां प्राणिनाम् अपि निवृत्तम् अभवत्; सौम्यैः मृगैः परिवृतः, मन्ददीप्ते सूर्ये, तस्य उपवनं शोभायाम् अभवत्। शान्तैः हरिणगणैः परिवृतः, रमणीयसुखावस्थितः, तत्र करुणा इव अमृतधारया पृथिव्याम् प्रवहन्ती दृश्यते स्म। सः विनयपूर्वकं समीपमुपेत्य, प्रसन्नचित्तः, आनन्दितः, शिरसि किञ्चित् नमयन्, तेनापि सत्कृतः अभवत्। ततः सः विद्वान्, एकचित्तः, मित्रवनं समीपमुपेत्य, तस्य ध्यानसमाप्तौ, सावधानतया तम् अपृच्छत्। देवशर्मा उवाच— "आत्मानं ज्ञातुम् इच्छामि; अस्मिन्मम अभिलाषे, सिद्ध्युपायं मां उपदिश यः।" भगवान् उवाच— किञ्चित् चिन्तयित्वा, मित्रवनः इदं वाक्यं प्रोवाच। मित्रवनः उवाच— "बुद्धिमन्, शृणु, यद् अतीते घटितम्, तत् अहं वक्ष्यामि। गोडावरीतीरे प्रतिष्ठानाख्या नगरी अस्ति; तत्र पण्डितेषु दुर्दमः नाम एकः आसीत्। तत्र विक्रमः नाम राजा अस्ति, यः सेव्यमानः, केवलं उदरपोषणाय जीवति, प्रतिदिनं दानानि प्रतिगृह्णाति। कालपाशेन बद्धः, सः यमस्य निकेतनं नीतः, तत्र च नरकेषु सर्वदुःखानि अनुभूतवान्। ततः किञ्चित् कुलदुष्टद्विजजन्मनि जातः, पूर्वजन्मकृतज्ञानानुगतः, सः पूजितः अभवत्। सः दुर्लभगृह्य कन्यां नीचकुलसमुत्थितां परिणीतवान्; सा कालान्तरात् कौमारम् उत्सृज्य यौवनं प्राप्तवती। सा पीनस्तनी, सुन्दरश्रोणी, काममदनविलोचनाभिः, पापपतिं सोढुं न शक्ता, अन्येषां पुरुषाणां कामयिता अभवत्। जीविकायाः प्राप्त्यर्थम्, सा गृहम् उत्सृज्य, दीर्घकालं नीचजन्मनः प्रियसख्याः सह वासं कृतवती। तस्मात् सा गर्भिणी अभवत्, कन्या जाता; सा एव कन्या, पूर्वपापकृत्यप्रभावात्, तस्याः पत्नीरूपेण अभवत्। कालान्तरे, सा वृद्धा डाकिनी अभवत्; दुष्टस्त्रीसङ्गात्, दुष्टचित्तं तस्याः समुत्पन्नम्। रक्तरुचिं लोलुपा, सा रोगिणः व्याधीन् च खादन्ती, भयङ्करे वने विचरन्ती, दृष्ट्वा जनैः परित्यक्ता अभवत्। मृत्युलोकं प्राप्त्वा, सा व्याघ्री मृगयुक्कुले जाताऽभवत्; प्राणिवधकर्मणः प्रभावात्, ताम् अतितीव्रनरकाः अनुभूताः। कालान्तरात्, सा पापात्मा मृत्युवशेन नीत्वा, नरकात् मुक्त्वा, मम गृहे दुष्टात्मना जाताऽभवत्। हे बुद्धिमन्, अहं ताम् अरण्ये पालनं कुर्वन्, एकं तीव्रं चित्रकर्दमं द्रष्टुम् आगच्छम्, यः सर्ववधाय प्रवृत्तवत् इव। तम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, मृत्युभयात् त्रस्तः, अजवृन्दं परित्यज्य पलायितवान्। सः चित्रकर्दमः, पूर्ववैरेण स्मरन्, ताम् अन्वधावत्; किन्तु अजः शीघ्रं नदीतीरं समीपमुपेत्य स्थितवान्। तत्र सा भयम् उत्सृज्य, वैरं च परित्यज्य, स्थिरा अभवत्; चित्रकर्दमः अपि तत्र उपविश्य, निरमर्षः अभवत्। तं तथा स्थितं दृष्ट्वा, सा वाक्यम् उदाहरत्— 'हे चित्रकर्दम, यथेष्टं मां भक्षय, आदरेण मांसम् उपभुङ्क्ष्व।' 'एष तव स्वभावो नास्ति, किमर्थं त्वं वैरभावं न परित्यजसि?' इति श्रुत्वा, चित्रकर्दमः निरमर्षः प्रत्युवाच— 'अस्मिन स्थले मम द्वेषः गतः, क्षुधा तृष्णा च नष्टे; अतः त्वं समीपेऽपि, मम स्पृहां न जनयसि।' एवं मुक्त्वा, सा पुनः अपृच्छत्— 'कथमहम् अभयार्हा जातास्मि? कारणं जानासि चेत्, तत् वद।' तदा द्वीपवासी प्रत्युवाच— 'न जानामि, मातः; अग्रे स्थितं महान्तम् पृच्छामः,' इति तौ तत्र गतौ। तयोः समीपमुपेत्य, अहम् अपि विस्मितः पृष्टः; ताभ्यां सह, वानराधिपतिं पृच्छितवान्। मया पृष्टः, सः पण्डितो वानरः आदरेण प्रोवाच— 'शृणु अजपाल, पुरातनं चरितं वक्ष्यामि। एषः वनमध्ये महत् तीर्थं दृश्यते; तत्र त्रिनेत्रलिङ्गं ब्रह्मणा प्रतिष्ठापितम्। तत्र सुकृतकर्मा पण्डितः तपश्चर्यां कुर्वन्, वनपुष्पाणि समाहर्य, ईश्वरस्य पुरतः समर्पयत्। सः लिङ्गं नदीजलैः अभिषिञ्चन्, केवलं स्वकर्मणैः जीवन्, कालान्तरे एकः अतिथिः तस्य समीपमुपागमत्। सः फलानि खाद्यानि आनयित्वा, अतिथये समर्पयत्; तेन सत्कारेण तुष्टः अतिथिः तं धर्मिष्ठं वाक्यम् अपृच्छत्— 'किं कर्मणः मूलम्? फलं भुक्त्वा, किं त्वं तिष्ठसि? स्वभावतः कर्म करोति, उत किंचित् अन्यत् इच्छसि?' एवमुक्तः, आत्मवित् सः सन्तुष्टः, स्वहितार्थं परमानन्दवाक्यैः स्पष्टं प्रत्युवाच— 'हे पण्डित, कर्मणः फलं न जानामि; केवलं कौतूहलात् शम्भुं सेवामि। शूलिनः सेवायाः फलं तव अनुग्रहः, येन मम मनःकामना स्फुटं सम्पद्यते।' एवं सत्यवचः श्रुत्वा, सः तपस्वी तुष्टः अभवत्; शिलायाम् गीतस्य द्वितीयं अध्यायं लिखितवान्। ततः शीघ्रं ब्राह्मणं पाठम् अध्ययनं च उपदिशत्; तस्य इच्छितम् अविघ्नं सम्पूर्णं सिध्येत् इति।