अनौपम्या उवाच— “भगवन्, मनुष्यलोके देवानां प्रीतिः केन साध्यते? किम् व्रतेन, किम् नियमेन, किम् दानेन, किम् तपसा वा?” नारदः प्रत्युवाच— “यो वेदविद्यायुक्ताय ब्राह्मणाय तिलगोदां ददाति, स पृथिवीं नवद्वीपसागरयुतां दत्तवद् भवति। स चिरकालं दिव्यैः कोटिसूर्यसमप्रभैः प्रासादैः सर्वकामसमृद्धः सुखानि भुङ्क्ते। तत्र आम्र, बिल्व, कदलीवनानि, कदम्ब, चम्पक, अशोक, अन्ये च नानावृक्षाः सन्ति। अष्टमी, चतुर्थी, द्वादशी, संक्रान्तिद्वयं, अयनं, विषुवं, दिनारम्भश्च—एते सर्वे पुण्यकालाः। एषु स्त्रियः धर्मनिष्ठया उपवासं कुर्वन्त्यः स्वर्गे वसन्ति। कलियुगेन विमुक्ताः, सर्वपापरहिताः, उपवासरताः स्त्रियः तपस्विभिः न स्पृश्यन्ते। एवं श्रुत्वा, सुश्रोणि, यथेष्टं आचर। नारदवचनं श्रुत्वा, रानी उवाच— ‘वरं ददातु, ब्राह्मणश्रेष्ठ, यद् इच्छसि, सुवर्णरत्नमणिवस्त्राभरणादिकं गृहाण। अहं तव तद् दास्यामि, द्विजश्रेष्ठ, अन्यद् दुर्लभं च। गृहाण, हरिशङ्करौ प्रसन्नौ स्ताम्।’ नारदः पुनरुवाच— ‘अन्यस्मै दीयताम्, सौम्ये, यस्योपायाः क्षीणाः स ब्राह्मणः। वयं धर्मसम्पन्नाः, अहं भक्तिं करोमि।’ एवं सर्वेषां मनांसि जेत्वा, उपदिश्य, स्वस्थानं पुनः प्रतिपेदे, भरतश्रेष्ठ। किन्तु तेषां मनांसि तत्र न लग्नानि, अन्यत्रैव गतचेतसः, महात्मनः बाणस्य नगरे विघ्नः उत्पन्नः। नारदः पुनरुवाच— “यत् त्वं पृच्छसि, कुन्तिनन्दन, शृणु, अवधारय। तत्रैव रुद्रः नर्मदातटे स्थितः। तद् स्थानं हरेश्वरनाम्नि त्रैलोक्यविख्यातम्। तत्र महादेवः त्रिपुरवधाय चिन्तां चकार। स भूमिं धनुः कृत्वा, मन्दरं ज्यानां, वासुकिं सूत्रं, वैशाखं स्थानं, विष्णुं परमशरं चकार। पुरतः अग्निं, वक्त्रे वायुम्, चतुर्वेदान् अश्वान्, सर्वदेवान् रथं चकार। अश्विनौ चक्रे, चक्रिणं अक्षं, इन्द्रं धनुषः पार्श्वे, वैश्रवणं शरे च स्थापयामास। यमः दक्षिणे, कालः वामे, गन्धर्वाः नाभौ स्थापिता। प्रजापतिः सारथिः, ब्रह्मा स्वयम् वाहकः। एवं सर्वदेवमयं रथं भगवान् निर्ममे। तत्र सहस्रवर्षाणि स्थाणुः स्थित्वा, त्रिपुराणि एकत्र संजातानि दृष्ट्वा, त्रिशूलशरेण तानि विदार्य त्रिपुरं ताडितवान्। तेन तद् तेजः नष्टं, स्त्रियः जाता, बलं भग्नं, सहस्रशः अपशकूनाः तत्र समुत्पन्नाः। त्रिपुरवधाय कालरूपं धारयित्वा, भीषणहासं कृत्वा, काष्ठपुरुषाः अपि प्रादुरभवन्। ते निमील्य नेत्राणि विमीलयन्ति, अद्भुतानि कर्माणि कुर्वन्ति; स्वप्ने रक्ताम्बरधारिणः स्वं पश्यन्ति। विपरीतानि च स्वप्ने दृश्यन्ते; तत्र जनाः एतानि अपशकूनानि पश्यन्ति। हरकोपेन तेषां बलं बुद्धिश्च नष्टे, संवर्तकनामा महान् वातः प्रादुरभवत्। प्रचोदितः वह्निः शिखराणि दग्ध्वा, वृक्षाः ज्वलन्ति, पर्वतशिखराणि पतन्ति। सर्वे कम्पिताः, क्रन्दनमूर्छिताः, सर्वाणि उद्यानानि शीघ्रं दग्धानि। सर्वं दग्धं, ज्वलद्भिः शिखाभिः, वृक्षवनानि, गृहाणि च। दशसु दिशासु हवनाग्निः प्रज्वलितः, ततो दशसु दिशासु शिलाः निपेतुः। सहस्रशः प्रचण्डशिखाभिः वह्निः दग्धवान्; नगरी किंशुकपुष्पसंछन्नेव बभौ। धूमेण गृहात् गृहम् गन्तुं न शक्यते; हरकोपाग्निना दग्धा नगरी दुःखेन क्रोशति। सर्वतः त्रिपुरा दग्धा, सहस्रशः शिखराणि पतितानि। नानारत्नमणिविभूषितानि विमानानि, रम्यगृहाणि च, वह्निना दग्धानि। वनानि, निवासस्थानानि, देवालयेषु सर्वत्र ज्वलितं। अग्निदग्धाः पतन्ति, विविधानि शब्दानि कुर्वन्ति; तत्र अंगारपर्वतसमूहम् दृश्यते। देवेशं स्तुवन्ति—‘रक्ष मां प्रभो’—इति; तृणाग्निना पीडिताः परस्परं आलिङ्गन्ति। तत्र शतसहस्रशः दानवाः दग्धाः; हंसबकयुक्तानि पद्मसरांसि अपि दग्धानि। उद्यानानि, नगरवनानि, शतयोजनविस्तीर्णानि दीर्घसरोवराणि, अव्ययी पद्मयुतानि, दग्धानि, तेषां तृणानि च दग्धानि।