पाण्डुपुत्राः राज्येन विहीनाः, वीर्यवन्तः सह द्रौपद्याः तस्मिन्नेव वने निवसन्। तत्रैव ते देवनिर्मलात्मानं महर्षिं नारदम् अदृश्यन्त, स ब्रह्मतेजसा दीप्तिमान् अग्निवत् प्रभया समुल्लसन्। भ्रातृभिः परिवृतः स कुरुनन्दनः दिवि तेजसा विराजमानः देवानां मध्ये इन्द्रवत् बभौ। यथा सावित्री देवताः न जहाति, तथा धर्मपत्नी याज्ञसेनी धर्मे पतिं न जहाति, मेरुशिखरे सूर्यरश्मय इव। तस्मिन्नेव काले, पूजां समाप्य, भगवाँश्च नारदः धर्मपुत्रं मधुरैः हितैश्च वाक्यैः समाश्वासयत्। स महात्मा युधिष्ठिरं नृपतिं इदं वचनं प्रोवाच— "ब्रूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ, किमिच्छसि? तद् दास्यामि ते।" ततो धर्मपुत्रः सह भ्रातृभिः कृताञ्जलिः नारदं देवसमं प्रणम्य उवाच— "भगवन्, सर्वलोकपूजित, त्वयि प्रसन्ने सर्वं कृतमिव मन्ये; त्वदीयेन प्रसादेन। यदि त्वं मयि भ्रातृभिः सह प्रसन्नः, भगवन्, हृदयस्थितं संशयं त्वं मे विनाशय, मुनिश्रेष्ठ। कः फलसम्प्राप्तिः भूमिं प्रदक्षिणीकुर्वतः पुण्यतीर्थनिष्ठस्य? ब्रह्मन्, तद् आख्यातुम् अर्हसि।" नारद उवाच— "नृपते, शृणु सावधानः। यथा पुरा दिलीपेन वसिष्ठात् सर्वमेतद् श्रुतम्। किल, भगीरथ्याः तीरे दिलीपो नाम नृपतिः धर्मनियममास्थाय मुनिवद् तत्र वसन् आसीत्। तस्मिन् पुण्ये स्थले, यत्र देवर्षिभिः पूजितः, गङ्गाद्वारे, तेजस्वी, सुरगन्धर्वसंघैः सेव्यमानः स राजा विराजते स्म। स तत्र पितॄन् देवांश्च विधिवत् हविर्दानैः तर्पयामास, ऋषींश्च शास्त्रविहितैः कर्मभिः संतोषयामास। कस्मिंश्चित् काले, स प्रार्थनां कृत्वा, समाधिना स्थितः, दिव्यं वसिष्ठं मुनिं दृष्टवान्, यो देवरूपवत्तया बभासे। तं कुलगुरुं तेजसा दीप्तं दृष्ट्वा, दिलीपस्य हर्षः परमः जातः, विस्मयश्च। स धर्मिष्ठः राजा सन्निकृष्टं वसिष्ठं विधिवत् सत्कृत्य, पूजां कृतवान्। शुद्धेन भावेन, एकचित्तेन, सः नमस्कृत्य अर्घ्यं गृहीत्वा, ब्रह्मर्षेः नाम संकीर्तयामास— 'अहं दिलीपः, स्वस्ति ते! अहं तव दासः, दृढव्रत। तव दर्शनात् सर्वपापेभ्यः विमुक्तोऽस्मि।' इति उक्त्वा, स नृपश्रेष्ठः मौनं कृत्वा कृताञ्जलिः उपविवेश। तं धर्मनियमाध्ययनसंयुतं दिलीपं दृष्ट्वा, वसिष्ठस्य हृदि संतोषः जातः। वसिष्ठ उवाच— 'त्वयि नम्रता, संयमः, सत्यता च दृष्ट्वा, अहं सर्वथा संतुष्टः, धन्य त्वम्। तव धर्मेण पूर्वजाः उद्धृताः; तेनैव त्वं मां पश्यसि, पुत्र, यज्ञार्हः चासि, निष्पाप। अद्य मम स्नेहः त्वयि वर्धते— किं करवाणि ते? यद् इच्छसि, तत् दास्यामि, नृपश्रेष्ठ।' दिलीप उवाच— 'वेदवेदाङ्गविदां श्रेष्ठ, सर्वलोकपूजित, त्वां दृष्ट्वा सर्वं कृतमिव मे मन्ये, प्रभो। यदि त्वं मयि प्रसन्नः, धर्मात्मन्, हृदयस्थितं संशयं त्वां पृच्छामि, तद् वक्तुम् अर्हसि। पुण्यतीर्थे धर्मे मम कश्चिद् संशयः, तं त्वत्तः श्रोतुम् इच्छामि स्पष्टया कथया। द्विजोत्तम, कः फललाभः भूमिं प्रदक्षिणीकुर्वतः? तद् वद, तपसा युक्त मुनिश्रेष्ठ।' वसिष्ठ उवाच— 'मुनिभिः परं मन्यते यद्, तत् ते कथयिष्यामि; तस्मात् एकचित्तः पुण्यतीर्थफलम् शृणु। यस्य हस्तपादमानसं संयतम्, ज्ञानतपःकीर्तयश्च संस्थिताः, स तीर्थयात्राफलं प्राप्नोति। यो दानत्यागपराङ्मुखः, संतुष्टः, संयतः, शुचिः, अहंकाररहितः, स तीर्थफलम् लभते। यो मायारहितः, उपवासवांश्च, अलभ्यन्नश्नन्, जितेन्द्रियः, सर्वदोषवर्जितः, स तीर्थफलम् लभते। यो क्रोधरहितः, सत्याचारः, दृढव्रतः, सर्वभूतेषु आत्मवत् पश्यति, स तीर्थफलम् लभते। ऋषिभिः यथाक्रमं यज्ञाः देवेषु विहिताः, तेषां फलानि सत्येन च समग्रेण, मृत्युः पश्चात् इह च लभ्यन्ते। नृपते, ये यज्ञाः, तान् दरिद्रः कर्तुं न शक्नोति; यज्ञे बहूनि साधनानि, नानाविधानि द्रव्याणि च अपेक्ष्यन्ते। एतानि नृपैः वा, कदाचित् धनाढ्यैः एव लभ्यन्ते, न तु दरिद्रैः, न एकाकिना, न च अल्पोपायेन। नृपश्रेष्ठ, शृणु— अस्ति कर्म यत् दरिद्रः अपि कर्तुं शक्नोति, यत् यज्ञफलसमं पुण्यं ददाति। एष धर्मस्य परमो रहस्यं मुनिभिः उक्तम्— पुण्यतीर्थयात्रा यज्ञादपि श्रेष्ठा। न त्रिरात्रोपवासः, न सुवर्णगवां दानम् अपेक्ष्यते; दरिद्रः अपि तीर्थयात्रया पुण्यवान् इति कथ्यते। अपि च, अग्निष्टोमादिकान् बहुदक्षिणान् यज्ञान् कृत्वा अपि, यत् फलम् न लभ्यते, तत् तीर्थयात्रया लभ्यते।