सागरस्य तु विस्तारः पूर्वोक्तस्य द्विगुणः कथ्यते। सः नानाजनपदैः पूर्णः, रत्नैः प्रवालैश्च शोभितः। तत्र नानाविधानां धातूनां पर्वतैः समलङ्कृतः सागरः वृत्ताकारः, सिद्धचारणैः च पूर्णः। अथ शाकद्वीपस्य यथार्थरूपं वर्णयिष्यामि, हे पुण्यश्लोकिनः, अद्य शृणुत धर्मज्ञाः, यथावद् आख्यातुम् आरभे। शाकद्वीपः, द्विजश्रेष्ठाः, जम्बूद्वीपस्य द्विगुणः, तस्यापि विस्तारः महत्त्वान्वितः; तं सागरः तद्वद् विभजति। मुनिवर, तं क्शीरोदसागरः परिवेष्टयति; तत्र पुण्यभूमयः सन्ति, तत्र जनाः न मृत्युम् आप्नुवन्ति। कथं तत्र दुर्भिक्षं स्यात्? ते हि पृथिव्याः तेजसश्च गुणैः युक्ताः। एष संक्षेपतः शाकद्वीपस्य यथार्थवृत्तान्तः, किं वः अन्यद् वदामि, भद्राः? ऋषयः ऊचुः—धर्मज्ञ, त्वया शाकद्वीपस्य संक्षिप्तः वृत्तान्तः कथितः; तत्त्वतः विस्तरेण वद, महाबुद्धे। सूतोऽब्रवीत्—तत्रापि सप्त रत्नपर्वताः सन्ति, विप्राः, तेषां नामानि, खनयः, नद्यश्च वर्णयिष्यामि। युष्माभिः विस्तरेण पृष्टं यथावत्; प्रथमः मेरुः नाम, देवगन्धर्वैः सहितः। पूर्वे मलयः पर्वतः, तत्रैव मेघाः उत्पद्यन्ते सर्वे च संभवन्ति। तस्मात् परं महापर्वतः जलधारः, तस्मात् इन्द्रः सदा परमं जलं गृह्णाति। तत्रैव वर्षाकाले वर्षा समुत्पद्यते, तत्रैव उन्नतः रैवतको नाम पर्वतः स्थितः। रैवती नाम नक्षत्रं आकाशे ब्रह्मणः विधानम्; उत्तरस्यां दिशि श्यामः नाम महापर्वतः, विप्रश्रेष्ठाः। स नूतनमेघवर्णेन दीप्तः, उन्नतः, शोभनरूपः, तस्मात् जनाः श्यामवर्णाः जाताः, हृष्टमनसः च। ऋषयः ऊचुः—सूत, तव वाक्येन अस्माकं महत् संशयः जातः; कथं तत्र जनाः श्यामवर्णाः अभवन्? सूतोऽब्रवीत्—महाबुद्धयः, सर्वेषु द्वीपेषु पक्षिणः श्वेतकृष्णवर्णाः, अन्ये चान्यवर्णाः। यतः श्यामवर्णः तत्र उत्पन्नः, तस्मात् श्यामगिरिः इति कथ्यते; तस्मात् परे दुर्गशैलः महापर्वतः। सः केशरीति प्रसिद्धः, केशाभरणेन शोभितः, तस्मात् वातः उत्पद्यते; तेषां विस्तारः योजने द्विगुणः, यथाक्रमं विभक्तः। तेषां मध्ये प्रदेशाः महर्षिभिः निरूपिताः—महामेरुः, महाकाशः, जलधः, कुमुदोत्तरः। जलधारः महाप्राज्ञः, सुकुमारः इति च प्रसिद्धः; रैवतस्य कौमारः, श्यामस्य मणिकाञ्चनः प्रदेशः। केसरस्य द्वीपात् मौदकी द्वीपः, ततः परमं पुमान् द्वीपः सर्वतः परिवेष्टितः; तस्यापि आयामः विस्तारश्च वर्णितः। सः जम्बूद्वीपस्य अंशः, मध्ये शाक इति महावृक्षः स्थितः; तत्र जनाः स्वजनैः सहिताः निवसन्ति। तत्र पुण्यप्रदेशाः विकसन्ति, शंकरस्य पूजनं क्रियते; तत्र सिद्धचारणदेवताः आगच्छन्ति। तत्र सर्वे जनाः धर्मिष्ठाः, चतुर्वर्णाः असूयाशून्याः, स्वधर्मनिष्ठाः, चौरः न दृश्यते। जनाः दीर्घायुषः, परमबुद्धिमन्तः, जरामरणवर्जिताः, वर्षाकाले प्रवहद्भिरिव नद्यः समुद्रं प्रति समृद्धाः। तत्र पुण्यजलाः नद्यः सन्ति, गङ्गा बहुविधरूपेण प्रवहति; सुकुमारी, कुमारी, शिता, शीतोदका च तत्र सन्ति। महानदी, मणिजला, इक्षुवर्धनिका च तत्र महर्षिभिः स्मृता। तत्र शतसहस्रशः पुण्यनद्यः निर्मलजलाः, अतिशयशोभनाः प्रवहन्ति, इन्द्रेण तत्र वर्षः कृतः। तासां नामानि न पूर्णतया स्मर्तुं शक्यन्ते, न गणयितुं शक्यन्ते; ताः पुण्यनद्यः अनन्ताः एव। तत्र चत्वारः पुण्यप्रदेशाः, लोके प्रसिद्धाः—मृगाः, मशकाः, मानसाः, मल्लकाः। मृगेषु ब्राह्मणाः प्रधानाः, स्वधर्मनिष्ठाः; मशकेषु क्षत्रियाः धर्मिष्ठाः सर्वकामसमृद्ध्यर्थं प्रवर्तन्ते। मानसाः महाभाग्यवन्तः, वैश्यधर्मेण जीवन्ति, सर्वोपभोगसम्पन्नाः, शूराः, धर्मार्थनिष्ठाः। मल्लकाः नित्यं शूद्राः, सदाचारयुक्ताः; तत्र न राजा, न दण्डः, न दण्डधारकः, विप्रश्रेष्ठाः। ते परस्परं धर्मज्ञाः, स्वधर्मेण एव रक्षन्ति; तस्य द्वीपस्य एतावान् एव वृत्तान्तः। एष एव महाशाकद्वीपस्य श्रवणीयः वृत्तान्तः। अथ सूतः उवाच—हे विप्राः, उत्तरद्वीपेषु कथाः श्रूयन्ते; तत्र पुण्यजनाः यथावद् भाषन्ते, तदपि शृणुत। तत्र सर्पिस्सागरः अस्ति, तत्र दधिसागरः, सुरोदसागरः, ततोऽन्यः क्षीरसागरः। सर्वेऽपि द्वीपाः, द्विजश्रेष्ठाः, पूर्वस्य द्विगुणाः, पर्वताः च, महामते, सागरेण परिवेष्टिताः। मध्यद्वीपे महापर्वतः स्फटिकमयः; पश्चिमे कृष्णवर्णः पर्वतः, नारायणसखः इति प्रसिद्धः, द्विजश्रेष्ठाः। तत्र दिव्यरत्नानि केशवेन स्वयम् रक्षितानि; तत्र सः प्रसन्नः भूत्वा जनान् सुखं दत्तवान्।