सूतः ब्राह्मणान् उवाच—पृथिव्याः गुणाः पञ्च सन्ति, यथा ऋषयः तत्त्वविदः घोषयन्ति—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, तथा पञ्चमः गन्धः। जलस्य तु चत्वारः गुणाः, गन्धः नास्ति; अग्नेः गुणाः त्रयः—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्। वायौ शब्दः स्पर्शः च, आकाशे केवलम् शब्दः एव। एते पञ्च गुणाः, हे ब्राह्मणाः, पञ्च महाभूतानां। एते गुणाः सर्वेषु लोकेषु वर्तन्ति, यत्र प्राणीः स्थिताः; अन्योन्यं न अतिक्रान्ति, तेन समत्वं यथावत् स्थितम्। यदा एते गुणाः विरोधं गच्छन्ति, तदा देहधारिणः एकाद् देहात् अन्यं देहं गच्छन्ति; अन्यथा न। तानि गुणानि नश्यन्ति पुनः जन्मन्ति, अनुक्रमेण; एतेषां अनन्तानि रूपाणि दिव्यस्वरूपम्। यत्र यत्र पञ्च महाभूतानि संचरन्ति, तत्र तत्र मानवाः तेषां प्रमाणानि युक्त्या निरूपयन्ति। यानि तु अवस्थाः अकल्पनीयाः, तानि युक्त्या न स्थापयितुं शक्यन्ते; तस्मात् अहं सुदर्शनद्वीपस्य वर्णनं करिष्यामि, हे श्रेष्ठाः ऋषयः। सुदर्शनद्वीपः पूर्णमण्डलाकारः, हे दीप्तमानाः, चक्रवत् व्यवस्थितः, नद्याः जलानि पर्वताः च समुद्रसमानाः सीमायाः स्थिताः। तत्र रम्याः नगर्यः विविधरूपाः शोभन्ति, समृद्धभूमयः, पुष्पफलवृक्षाः, धनधान्यसमृद्धः। सर्वतः लवणसागरः आवृतः, यथा जनः स्वस्य मुखं दर्पणे पश्यति। एवं सुदर्शनद्वीपः चक्रवत् दृश्यते; तस्य अर्धे अश्वत्थवृक्षः, अन्यस्मिन अर्धे महाः शशः। सर्वौषधीनि संगृह्य, सर्वतः आवृतः; अन्यानि जलानि ज्ञेयानि, शेषं संक्षेपेण उक्तम्। ततः ऋषयः ऊचुः—सारः तव वाक्येन यथानियमं बुद्धिपूर्वकं उक्तः; त्वं सर्वस्य तत्त्वं जानासि, अतः विस्तारं कथय, हे सूत। यावद् भूमेः आकाशं शशचिह्नप्रदेशे दृश्यते, तस्य प्रमाणं कथय, ततः अश्वत्थवृक्षस्य वक्ष्यसि। एवं पृष्टः सूतः इदं वचनं उवाच—पूर्वदिशि षट् रत्नपर्वतानि विस्तार्यन्ते, हे विद्वांसः। पूर्वपश्चिमसागरयोः मध्ये हिमवत्, हेमकूटः, निषधः च उत्तमपर्वताः। नीलाचलः वैडूर्यनिर्मितः, श्वेतः च चन्द्रसदृशः; विविधमणिभिः बद्धः शृङ्गवत् पर्वतः। एते पर्वताः, हे ब्राह्मणाः, सिद्धचारणैर् सेविताः; तेषां मध्ये सहस्रयोजनविस्तारः। तत्र पुण्यप्रदेशाः, उत्तमभूमयः; तत्र प्राणीः विविधाः वसन्ति। अयं भारतवर्षः, तस्य परं हिमवत् प्रदेशः; हेमकूटस्य परे हरिवर्षः कथ्यते। नीलाचलस्य दक्षिणे निषधस्य उत्तरं महापर्वतः माल्यवत् विस्तार्यते। तस्य परं गन्धमादनः पर्वतः माल्यवत् उत्तरं स्थितः; तयोः मध्ये सुवर्णमयः मण्डलाकारः मेरुः पर्वतः तिष्ठति। सः उदयग्निसदृशः, धूमरहिताग्निवत् दीप्तिमान्, चतुर्विंशत्युत्तरचत्वारिंशतिसहस्रयोजनविस्तारः ऊर्ध्वं तिष्ठति। हे द्विजश्रेष्ठाः, तावत् अधः अपि विस्तार्यते; ऊर्ध्वं, अधः, सर्वतः लोकान् व्याप्य स्थितः। तस्य पार्श्वयोः, हे ब्राह्मणाः, चत्वारः उत्तमद्वीपाः—भद्राश्वः, केतुमालः, जम्बूद्वीपः च। उत्तरदिशि कुरवः, पुण्यकृतां आश्रयः; विहङ्गसुमुखः, सुपार्श्वस्य पुत्रः, तत्र स्थितः। सः सुवर्णकाकान् दृष्ट्वा, मेरुं पक्षिणां उच्चं, मध्ये, अधः च चिन्तयामास। यतः मेरुः भेदं न कुर्यात्, तस्मात् त्यजामि; दीपानां श्रेष्ठः सूर्यः तं सदा अनुगच्छति। चन्द्रः नक्षत्रैः सह, वायुः अपि दक्षिणावर्तं तं परिक्रामन्ति; सः पर्वतः, हे विद्वांसः, दिव्यपुष्पैः शोभितः। सर्वतः जम्बूस्वर्णमन्दिरैः आवृतः; तत्र, हे ब्राह्मणाः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, राक्षसाः च स्थिताः। अप्सरोगणैः सहिताः सदा पर्वते रमन्ते; तत्र ब्रह्मा, रुद्रः, शक्रः देवेशः च। एकत्र मिलित्वा विविधयज्ञाः दानैः सह कुर्वन्ति; तत्र तुम्बुरुः, नारदः, विश्वावसु, हाहा, हूहू च उपस्थिताः। अमरश्रेष्ठं समाश्रित्य विविधस्तोत्रैः तं स्तुवन्ति; सप्तर्षयः, कश्यपः प्रजापतिः च तत्र स्थिताः। ते तत्र गच्छन्ति, शुभं भवतु, सर्वेषु उत्सवेषु सदा; तस्य शिखरे उशानः काव्यः दैत्यैः पूज्यते। तस्य रत्नानि सुवर्णमयानि, एते रत्नपर्वताः; तस्मात् पुण्यकुबेरः तत्र चतुर्थांशं भुङ्क्ते। तस्मात् मानवेषु धनस्य अंशं ददाति; पर्वते दिव्यवनं सर्वऋतुपुष्पैः शोभितम्। तत्र रम्यं कर्णिकारवनं शिलासमूहैः उत्थितम्; तत्र भगवान् पशुपतिः स्वयम् दिव्यगणैः परिवृतः तिष्ठति। भगवान् प्रजापतिः तत्र उमया सह रमते, कर्णिकारमालां पादान्तपर्यन्तं धारयन्। त्रिणेत्रः, त्रिसूर्यसदृशः, तत्र तपस्विनः, शुभव्रताः, सत्यवाक्याः, तं सम्प्राप्ताः।