तदा सर्वेषां तत्त्वानां अर्थदर्शनात् विज्ञानं समुत्पन्नं, यत् विज्ञानं सत्यनिष्ठं विशुद्धं सर्वदर्शि च भवति। अतः सर्वसुखवृद्धये शमं सम्पादयेत्, शत्रुमित्रयोः स्वपरयोश्च समभावं कुर्यात्। सदा आत्मसंयमयुक्तः स्यान्नियताहारः जितेन्द्रियश्च। न मैत्रीं कुर्यात्, द्वेषं च दूरे त्यजेत्। अनासक्तकामः एकान्तवासाश्रयी च सन्, सत्त्वदर्शी सर्वं प्रकाशयन् ज्ञानी भवति। एकस्थाने स्थितः, हे तात, यद् यद् त्रिषु लोकेषु भवति, तत् मम प्रसादात् निःसंशयं वेत्स्यसि। कुञ्जलः उवाच— हे ब्राह्मण, तेन सिद्धेन मम ज्ञानस्वरूपः प्रकाशितः। तस्य वचनेषु सदा स्थित्वा तद्भावेन युक्तोऽहम्। यद् यद् त्रिषु लोकेषु अस्ति, यत्र वा अहं एकस्थाने स्थितः, तत् सर्वं तस्य सत्गुरोः कृपया वेद्मि। एतत् सर्वं तुभ्यं मम आत्मवृत्तान्तः कथितम्— किमन्यत् वदामि? ब्रूहि, द्विजोत्तम। च्यवनः उवाच— हे बुद्धिसम्पन्न, कथं त्वं पक्षिणां योनौ जातः? स कारणं मे कथय, यत् सर्वसंशयापहं भवति। कुञ्जलः उवाच— सङ्गात् पापं जायते, सङ्गात् पुण्यं च; अतः शुद्धात्मना विपरीतं हीनं च वर्जयेत्। लोभिना पापात्मना बालशुकः गृहीतः, विक्रयाय नीतः। तं रमणीयं वदनशीलं सुन्दरं पक्षिणं दृष्ट्वा ब्राह्मणः तं गृहीत्वा स्नेहात् मम दत्तवान्। ज्ञानध्याननिष्ठः सन्, बालभावेन कुतूहलात् तं हस्ते स्थितवान्। तस्य कुतूहलपूर्णैः वाक्यैः मोहितोऽहम्, सदा तस्मिन् शुके पुत्रवत् मनो न्यस्तम्। स मां वदति— "पितः, पितः, उपविश, स्नानं कुरु, भाग्यवन्, देवताः पूजय।" एवं रम्यैः वाक्यैः स मां संबोधयति स्म; तस्य वाक्यरम्यतया मम परमज्ञानं विस्मृतम्। पुष्पार्थं फलास्वादाय च वनं गतः, शुकः मृग्या हृतः, स मे दुःखकारणम्। मम सर्वेषां सच्छीलानां सखीनां मध्ये, स पक्षी मृग्या हतः, तेन च उपभुक्तः। तं वदनशीलं शुकं मृतं श्रुत्वा, हे ब्राह्मण, अहं अतिव्यथितः अतिदुःखितश्च अभवम्। तस्य शोकात् मोहितः, तीव्रपीडितः, महामोहजालेन बद्धः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। अहं "राम, शुक, पण्डित, श्लोकपतिः" इति उच्चारयन्, मोहवशात् मनः कम्पितम्। तदा शोकपीडितः, स्वकर्मणा एव पुनः अभवम्; वियोगेन च, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, शुकस्य वृत्तान्तं शृणु। तदपि सिद्धेन प्रकाशितं ज्ञानं मया विस्मृतम्; तं रमणीयं शुकं स्मरन् शोकदग्धः अभवम्। सदा "पुत्र, पुत्र" इति वदन्, हे भार्गव, गद्यपद्यैः संस्कृताक्षरैः भूषितैः वाक्यैः। त्वया विना, पुत्र, कः मां अद्य शिक्षयेत्, अद्भुतकथाभिः मां मोदयन्, पक्षिराजस्य कृपया मां जितवान्? अस्मिन्सर्वथा शून्ये उद्याने, त्वं मां विहाय कुत्र गतः? केन दोषेण अहं लिप्तः? तद् ब्रूहि। एवं शोकयुक्तैः वाक्यैः मोहितः, एवं चान्यैः वचनैः दुःखेन आक्रान्तः। तस्मिन् एव मोहवशात् मृतः, तस्मिन् एव भावे मूढः; मृत्युकाले या वृत्तिः या भावना सा। तेनैव भावेन, हे द्विजोत्तम, पुनर्जन्म मे जातम्; गर्भसम्बन्धे ज्ञानस्मृतिसम्पन्नः अभवम्। पूर्वकृतानि कर्माणि, स्वमोहात् कृतानि, मया स्मृतानि; किं पापं मया कृतम्, एवमविवेकिना, असंयतात्मना? गर्भसंयोगे स्थितः पुनः तद् चिन्तयन्, तेन विशुद्धं सर्वदर्शि ज्ञानं मयि जातम्। तस्य गुरोः कृपया परमं ज्ञानं प्राप्तम्; तस्य वचनामृतस्नानेन मम शरीरमलः क्षालितः। बहिः अन्तर्य च विशुद्धः अभवम्, हे ब्राह्मन्; पशुस्थितिं प्राप्तः, शुकवंशे जातः। शुकस्य ध्यानाभावे मृत्युसमये, हे ब्राह्मन्, तदा मृतः, तस्मिन् एव भावे मनः स्थितम्। एवं पृथिव्यां शुकस्वरूपे जन्म मे जातम्; यः यः भावः मृत्युकाले भवति, तादृशाः एव जन्तवः भवन्ति, तस्यैव रूपे, तस्मैव प्रवृत्ताः। तानि एव गुणानि, सा एव प्रकृतिः, तद्भावात्मकाः भवन्ति। मृत्युकाले, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तादृशेन भावेन अहम् अत्र अतुलं ज्ञानं प्राप्तवान्, हे बुध। तेन अहं सर्वं पश्यामि— यत् भूतं, यत् भविष्यति, यत् वर्तमानं, हे महर्षे, ज्ञानतः, हे बुध। अत्र सर्वं वेद्मि, निःसंशयं, एवं स्थितः; संसारवर्तिनां मनुष्याणां मोक्षाय। नास्ति तीर्थं गुरोः समं, हे ब्राह्मन्, यो बन्धनानि छिनत्ति; एतत् सर्वं तुभ्यं उक्तं— शृणु, हे भृगुवंशविभूषण।