विद्याधरः कश्चन महाशयः पुण्यकुलसम्भवः, उत्तमचरित्रगुणसम्पन्नः, तपसा च आचारेण च दीप्तिमान्, ब्राह्मण श्रेष्ठ, लोके प्रसिद्धः आसीत्। तस्य त्रीन् पुत्रान् साक्षात् विद्याधरः प्राप्नोत्—वासुशर्माणं, नामशर्माणं, धर्मशर्माणं च। तेषु अहम् एव धर्मशर्मा नाम कनिष्ठः पुत्रः, गुणशून्यः। मम भ्राता वासुशर्मा वेदशास्त्रार्थविशारदः। नामशर्मा च श्रेष्ठाचारसम्पन्नः, बहुगुणयुक्तः, अतिविद्वान्, गुणैः अपि श्रेष्ठः। अहम् एव मूढतमः जातः, शृणु आर्य, कदा अहम् ज्ञानस्य परमपदं, तस्यार्थं, शुभत्वं च लभेय इति चिन्तयामास। नाहं न शृणोमि, न चाचार्यगृहं गच्छामि। अतः पितरः मम विषये एवं चिन्तयति स्म—‘धर्मशर्मा इति नाम यस्य पुत्रस्य, स निर्थकं जातम्; पृथिव्यां जातः, न विद्वान्, न च गुणनिधिः।’ एवं मन्यन् धर्मात्मा पिता दुःखितः सन् माम् उवाच—‘गच्छ पुत्र, आचार्यगृहं, विद्यां प्राप्नुहि।’ पितुः वचनं श्रुत्वा अहम् अनिष्टया प्रत्यवदं—‘न गच्छामि आचार्यगृहं, यत्र दुःखमेव अधिकं।’ यत्र नित्यं ताडनं, कुपितदर्शनं, उच्चैः शब्दः, न च भोजनस्य दर्शनम्—तत्र कर्म, शृणु आर्य। न दिवा नक्तं वा निद्रा, न च सुखस्य साधनम् अस्ति; अतः पितः, न गच्छामि आचार्यगृहं, दुःखपूरितम्। पठितुं कर्म करिष्यामि, न क्रीडायाः आसक्तः; तव अनुमत्यैव भक्षयिष्यामि, शयिष्यामि, क्रीडिष्यामि च। अहं दिनरात्रं सुखेन अन्यैः बालकैः सह वसन् अपि, न क्लान्तः, तदा धर्मात्मा पिता मां मूढं विज्ञाय, दुःखितः सन्, पुनरपि माम् उवाच—‘मा पुत्र प्रमादं कुरु, विद्याम् अन्विच्छ। ज्ञानात् एव सुखं, यशः, अपरिमितश्रीश्च प्राप्यते। विद्यया स्वर्गः, मोक्षश्च लभ्यते; अतः विद्याम् अन्विच्छ। आदौ दुःखमूलं स्यात्, परं ज्ञानात् सुखं भवति। अतः पुत्र, विद्याम् अन्विच्छ, आचार्यगृहं गच्छ।’ अहं तु पितुः वचनं न अकरवम्; प्रतिदिनं यत्र यत्र वसामि, धनहानिं करोमि, लोके उपहास्यः, अवमानितः चाभवम्। तदा मयि लज्जा जाताऽतीव, या जीवितनाशाय पर्याप्ता। ज्ञानकामः सन्, ब्राह्मणश्रेष्ठ, चिन्तयामास—कं गुरुं प्राप्नुयाम् इति। एवं चिन्तार्तः, शोकदुःखाभिभूतः, चिन्तयन्—कथं ज्ञानं लभेय? कथं गुणान् प्राप्नुयाम्? कथं स्वर्गः? कथं मोक्षः स्यात् मम?—इति चिन्तयन्, ब्राह्मण, पुनः वृद्धावस्थां प्राप्तवान्। कदाचित् एकदा दुःखार्तः देवालये उपविष्टः, दैववशात्, कश्चन सिद्धमहर्षिः तत्र आगतः। स निर्भरः, अल्पाशनः, नित्यमानन्दमयः, निरासक्तः, एकाकी, योगयुक्तः, जितेन्द्रियः, ब्राह्मणश्रेष्ठ। स परब्रह्मणि लीनः, ज्ञानध्यानसमाधिस्थः। तं महात्मानं ज्ञानस्वरूपं शरणं गतवान् अहम्। शुद्धया, भक्त्या, नमस्कृत्य, तं महात्मानं पुरतः स्थितवान्। दीनदशया, दारिद्र्ययुक्तः पुनः अपि दृष्टः, तदा स महर्षिः माम् अपृच्छत्—‘कस्मात् त्वं शोकाकुलः?’ ‘कस्मिन्नर्थे त्वं इत्थं क्लिश्यसि?’—इति स योगी, ब्राह्मणश्रेष्ठ, माम् अपृच्छत्। मूढभावेन, मम सर्वं पूर्ववृत्तान्तं तस्मै आख्याय, सर्वं न्यवेदयम्—कथं सर्वज्ञता लभ्येत इति पृच्छन्। तस्मात् दुःखात्, त्वं सदा मम शरणं जातः; स महात्मा उवाच—‘एतत् सर्वं ज्ञानस्य कारणम्।’ एवं श्रीपद्मपुराणस्य भूमिखण्डे वेनकथायां, गुरुतीर्थमाहात्म्ये, च्यवनोपाख्याने द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। ततः सिद्धः उवाच—‘शृणु, ज्ञानस्वरूपं तुभ्यं प्रवक्ष्यामि। ज्ञानस्य न शरीरं, न हस्तौ, न पादौ, न नेत्रे। नासिका न श्रोत्रे, न किञ्चिदस्थिसंचयः। केन ज्ञानं ज्ञायते? किम् लक्षणं तस्य? सदा निराकारं ज्ञानं, सर्वं वेत्ति; सर्वज्ञः। सूर्यः दिवसं प्रकाशयति, चन्द्रमाः रजनीं, दीपः गृहं प्रकाशयति—एते लोके दीप्तिमन्तः। किं तु तस्य परमपदस्य कया प्रभया दर्शनं स्यात्? शृणुष्व आर्य। ये विष्णोः मायया मोहिताः, ते तद् न प्राप्नुवन्ति; ध्यानदीप्तवत् अप्रतिमं ज्ञानं शरीरे वसति। तद् परमं पदं न सूर्येण, न चन्द्रेण, नान्यैः दृश्यते। ज्ञानं न हस्तपादादिसम्पन्नम्। सर्वत्र गच्छति, सर्वं गृह्णाति, सर्वं पश्यति, सर्वं घ्राणयति, ब्राह्मणश्रेष्ठ, सर्वं शृणोति अपि, संशयः नास्ति। ज्ञानस्य दीपः समो नास्ति, सर्वतमःनाशनाय। स्वर्गे, पृथिव्यां, पाताले, सर्वत्र दृश्यते। ये अल्पबुद्धयः, ते न प्राप्नुवन्ति शरीरस्थं ज्ञानम्। ज्ञानस्य स्थितिं वदामि, यतः स उत्पद्यते। सदा हृदि एव सर्वभूतानां स्थितम्, द्विजश्रेष्ठ। सर्वमहाभोगान्, कामादीन्, महामोहांश्च दहति। यः तान् नित्यं विवेकाग्निना दहति, शान्तिपूर्णः सन्, विषयान् निगृह्णाति।