नारदः तान् स्नेहपूर्णान् महान्तश्च पुष्पान् स्वीकर्तुम् अवश्यं यत्नं कर्तव्यं मनसि निधाय, तान् गृहीत्वा स्वाभिलषितं कार्यं साधयितुम् अर्हसि इति उक्त्वा, दानवश्रेष्ठं मोहयित्वा पुनः प्रस्थितवान्। तदा स धर्मात्मा पुनः चिन्तयितुम् आरब्धवान्—कथं सा शोकार्तता जाता अश्रूणि स्रवयेत्, केन उपायेन दुःखिता स्यात् इति स नारदः सह तेन क्षणमेकं विचिन्तयामास। एवमस्ति, तदा तस्य मनसि उपायः समुत्पन्नः। स कामोदा इति प्रसिद्धां पुरीं प्राप्य तत्र गतवान्। इदानीं श्रीपद्मपुराणे पृथ्वीखण्डे वेनकथायां गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरिते कामोदाख्यायां कथा एकोनविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः। कुञ्जल उवाच—ततः नारदः तां दिव्यां कामोदा-नाम्नीं पुरीं समस्तदेवतासंयुतां सर्वाभिलषितार्थसमृद्धां दृष्टवान्। तस्याः गृहं प्राप्य, द्विजश्रेष्ठः प्रविष्टः; तां सर्वभोगैः पूर्णां कामोदां दृष्ट्वा, स ब्राह्मणः तया मधुरसुस्वागतादिभिः सत्कारितः दिव्ये आसने उपविष्टः सन् तां पृष्टवान्। स तां पप्रच्छ—"कच्चित् कुशलं भगवति यस्यां विष्णोः तेजः उदितम्?" इति; सः आशीर्वादं दत्त्वा तस्याः कुशलं पृष्टवान्। कामोदा उवाच—"भवतः विष्णोश्च प्रसादेन सुखेन वसामि। ब्रूहि, विप्रश्रेष्ठ, प्रश्नोत्तरयोः हेतुः कः?" इति। सा पुनः अवदत्—"महान् मोहः मम अन्तः समुत्पन्नः, स सर्वलोकान् व्याप्य मम विवेकं नाशयति। तस्मात् स्वप्नः उत्पन्नः, यथा मर्त्येषु जायते; तत्र सुतरां दुःखदं स्वप्नं दृष्टवती। कश्चित् मम समीपं आगत्य प्रोवाच—'सः अव्यक्तः हृषीकेशः संसारं प्रविश्यति' इति। तस्मात् समयात् दुःखेन ग्रस्तास्मि; तस्य कारणं वद, त्वं हि मुनिश्रेष्ठः।" नारदः उवाच—"देवि, मनुष्येषु स्वप्नः वातपित्तकफसंयोगात् जायते, नात्र संशयः। सुरेषु तु, सुशोभने, न स्वप्नः न निद्रा च; श्रेष्ठः स्वप्नः सूर्योदयकाले दृश्यते। शुभः स्वप्नः मनुष्याणां पुण्यफलदः, इदानीं अन्यं स्वप्नस्य कारणं वक्ष्यामि। महावातप्रचालनात्, सुशोभने, जलानि कम्पन्ते; तत्र सूक्ष्मबिन्दवः जलराशेः भिद्यन्ते। ते विशुद्धबिन्दवः बहिर्गच्छन्ति, ततो विलयं यान्ति, दृश्यन्ते अदृश्यन्ते च। एवं, सुशोभने, स्वप्नस्वभावं शृणु। आत्मा विशुद्धः, विरक्तः, रागद्वेषरहितः। पञ्चभौतिकं शरीरं परित्यज्य, स आत्मा पूर्णनिश्चलः भवति; षड्विंशतितत्त्वेषु मध्ये स्फुरति। स शुद्धात्मा, एक एव, नित्यः, प्रकृतिसंयोगात् वातरूपैः उपाधिभिः सञ्चलति। आत्मनः तेजसः चान्यत्तेजः उत्पाद्यते; तत् अन्तःकरणं इति कथ्यते, शुभे। यथा जलात् पृथक् बिन्दवः जायन्ते, तथा आत्मतेजसः अन्तःकरणं उत्पद्यते इति श्रूयते। तदेव पृथ्वी, तदेव वायु, तदेव आकाशः; तदेव जलं, तदेव प्रकाशते—एते पञ्च आदौ सृष्टाः। एते भूतानि, ये दोषरूपिणः, महात्मतेजसः उत्पद्य, तेन सह ऐक्यं प्राप्त्वा पुनः एकत्वं यान्ति। स्वस्वरूपदोषात्, सुशोभने, ते विनाशं कुर्वन्ति, पुनः पुनः अन्यं देहम् इच्छन्ति। एषां क्रीडालीलैव सृष्टिसंयोगकारणम्; यथा जलतरङ्गः उत्पद्यते विलीयते च। पुनः पुनः उत्पत्तिविलयः एतेषां रूपेषु दृश्यते; जलस्य दृष्टान्तः, एवं निःसंशयम्। आत्मा न विनश्यति, देवि, न तेजः, न वायुः; न पृथ्वी, न आकाशः, नापि जलानि। एते पञ्च आत्मना सह उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च; एते आत्मादयः नित्यस्वभावाः, न संशयः। केवलं शरीरं विनश्यति, तेषु जन्म प्राप्नोति; इन्द्रियदोषैः क्लिष्टं, रागद्वेषादिभिः पीडितम्। पञ्चधा प्राणाः शरीरात् निर्गच्छन्ति, द्विजश्रेष्ठ; शरीरान्ते आत्मा तद्भासः च स्थितः। यथा अग्नेः स्फुलिङ्गः दृश्यते, तथा अन्तःकरणं प्रकटते, दृश्यते अदृश्यते च। शुद्धात्मा, यः परं ब्रह्म, नित्यं जागरूकः एव तिष्ठति; किन्तु अन्तःकरणं महागुणैः प्रकृतेः बध्यते। अन्नेन पुष्टः अन्तःकरणं सुखं लभते; अति-सुखात् मोहः जायते, तस्मात् मनः विमूढं भवति। ततः तामसः निद्रा उत्पद्यते, लयवृद्धिकारी; नाड्याः मार्गेण सूर्यः मेरुं अतिक्रामति। तदा रात्रिः स्यात्, यावत् सूर्यस्योदयः; इन्द्रियान्धकारात् विमुक्तं अन्तःकरणं प्रकाशते। पञ्चभूतमयीः वृत्तयः, पञ्चतत्त्वैः पुष्टाः, पूर्वजन्मकृतशरीरैः च अन्तःकरणं गृह्यते। स तु, विप्र, उच्चं वा नीचं वा गच्छति; दोषैः बद्धं अन्तःकरणं संसारपथे नीयते।