कपिञ्जलः पितरं कुञ्जलम् उवाच— “कस्य हास्येन, भगवन्, सुरासुरदुर्लभाणि, दिव्यानि, सुरभिणि, रम्याणि च पुष्पाणि समुत्पद्यन्ते? किमर्थं सर्वे देवाः तेषां पुष्पाणां कामनां कुर्वन्ति? शङ्करः अपि तैः हास्यपुष्पैः पूजितः सुलभतया तुष्यति। तस्मात् तस्य पुष्पस्य कः धर्मः? विस्तरेण मे कथय। का च सा कामोदा, कस्य च सा कन्या इति जिज्ञासे। तस्याः हास्येन, महाभाग, शोभनानि पुष्पाणि जायन्ते; तेषां गुणान् सम्यक् आख्याहि।” कुञ्जलः तु कथयामास— “पूर्वं सुरासुराः मैत्रीं कृत्वा, अमृतार्थं क्षीरसागरं मथितवन्तः। तस्मात् मथनात्, वरुणेन प्रथमं, ततः सोमेन पुनः, रत्नोपमा चत्वारः कन्याः प्रकटिताः। ताः कन्याः आदौ सुराणां कल्याणमिच्छन्त्यः अमृतकलशे स्थितं अमृतं दृष्ट्वा हृष्टाः। तासां एकैका सुलक्ष्मीति प्रसिद्धा, द्वितीया वरुणीति, तृतीया ज्येष्ठा, चतुर्थी कामोदा इति विख्याता। तासु ज्येष्ठा, उत्तमा, प्रथमा जाता, तस्मात् सा लोके सदा पूज्यते। वरुणी तु सुरासवस्वरूपा, क्षीरफेनात् उत्पन्ना; कामोदा अपि अमृततरङ्गेभ्यः जाता। सोमराजः च लक्ष्मीश्च, अमृतात् एव जातौ; सोमः त्रैलोक्यशोभा, शङ्करप्रियः, प्रकटितः। वरुणी देवानां मृत्युप्रशमनी, ज्येष्ठा पुण्यदात्री, लोकहितकामिनां हिताय जाता। अमृतात् देवी कामोदा नाम्ना पुण्यदा समुत्पन्ना; विष्णोः प्रियार्थं सा पश्चात् वनस्पतिरूपं धारयिष्यति। सा सदा विष्णुम् आनन्दयिष्यति; नूनं तु सा तुलसीरूपा भविष्यति। जगन्नाथः अपि तया सह सदा हर्षं प्राप्स्यति; यः कश्चन तुलसीदलमेकं कृष्णाय समर्पयति, तस्मिन् विष्णुः, ‘किं दानं दास्यामि?’ इति नित्यं चिन्तयन्, तेन तुष्यति। एवं कामोदा नाम्ना, पूर्वं सागरात् जाता, सा देवी हसितेन, हर्षवशात् वदन्ती, मुक्हात् सुरभिणि, प्रियाणि, अच्युतानि, रम्याणि पुष्पाणि स्रवयति। यः तानि समादत्ते, तैः शङ्करं, ब्रह्माणं, माधवं वा सम्पूजयति, तस्य देवाः तुष्टाः सन्तः सर्वं कामं ददाति। यदि सा दुःखेन रुदति, तदा तस्याः अश्रुभ्यः पुष्पाणि जायन्ते; तानि, सौम्य, प्रियाणि महान्ति, किन्तु गन्धरहितानि। तैः पुष्पैः यः शङ्करं पूजयति, तस्य दुःखं भवति; पापकृत् अपि तैः पुष्पैः देवताः पूज्य, दुःखं लभते। एवं ते कामोदार्याः परमं चरितं श्रावितम्। एतस्मिन्नन्तरे, कृष्णः पापकर्मणः विक्रमस्य साहसं दृष्ट्वा चिन्तयामास— ‘किं कर्तव्यम्?’ इति। स नारदं मोहाय तं दुष्टं प्रेषयामास। विष्णोः वचः शृत्वा, नारदः, तस्मिन् दैत्ये कामोदानगरं प्रति गच्छति, उपसृत्य हसितरूपेण दैत्यपतिं जगाद— “क्व गच्छसि, दैत्यराज, इत्थं शीघ्रं च व्यग्रं च? कस्य हेतोः, कस्य कृते, कस्य प्रेरणया त्वं गच्छसि?” स तु ब्रह्मपुत्रं प्रणम्य, सञ्जाताञ्जलिः, प्रत्युवाच— “द्विजश्रेष्ठ, कामोदा पुष्पाणां प्राप्त्यर्थं गच्छामि।” स धर्मात्मा पुनः पृष्टः— “किं तव तैः पुष्पैः प्रयोजनम्?” इत्युक्तः पुनरपि ब्राह्मणं प्रष्टुम् आरब्धः। स उवाच— “नन्दनवनस्य कस्यचित् स्थले सुन्दरी स्त्री अस्ति; तस्याः दर्शनमात्रेण कामवशः जातोऽस्मि। सा मामब्रवीत्— ‘महादेवं कामोदा पुष्पैः सप्तकोटिभिः पूजय।’ ततः अहं तस्या प्रियपतिर् भविष्यामि। तस्मात् प्रयोजनात् कामोदानगरं गच्छामि। सा अपि सागरतनया, तां प्राप्स्यामि; हास्येन च रम्यभावेन तां पुनः हसयिष्यामि। तया संतुष्टया पुनःपुनः हास्यं भविष्यति; तस्य हास्यस्य कम्पितरूपस्य, ब्राह्मण, मम कार्यं सिध्यति। तस्मात् हास्याद् दिव्यपुष्पाणि पतिष्यन्ति; तैः उमापतिं पूजयिष्यामि। तेन पूजनेन लोककर्तारं शङ्करं तुष्ट्वा, स फलदः भविष्यति।” नारदः तु तम् उवाच— “दैत्य, तव कामोदानगरं गन्तव्यं नास्ति; तत्र विष्णुः स्थितः, यो दैत्यनाशनः, बुद्धिमान्। किं प्रकारेण कामोदा पुष्पाणि तव हस्ते पतिष्यन्ति, तं मार्गं वक्ष्यामि। दिव्यपुष्पाणि गङ्गाजले निःसंशयं पतिष्यन्ति; दिव्यतोयेन गृहीत्वा शीघ्रं तव समीपं प्राप्स्यन्ति।” एवं कामोदार्याः दिव्यचरितं, पुष्पोत्पत्तिं, तेषां महत्त्वं, तदर्थं दैत्यस्य यत्नं, नारदस्य चोपदेशं, सर्वं कुञ्जलेन कपिञ्जलाय सम्यक् आख्यातम्।