हुण्डासुरराजः मृगमांसभोजनानन्तरं परमं हर्षमवाप, अत्रैव तस्य मनसि अशोकसुन्दरीकृतं शापं निष्फलं सञ्जज्ञे। तदा स दानवराजः प्रमुदितचित्तः वाक्यमुवाच। कुञ्जल उवाच— यदा शुद्धे प्राते समये वसिष्ठमहर्षिः प्रख्यातः तस्याश्रमकुटीरद्वारात् बहिर्निष्क्रान्तः, तदा तेन दिव्यलक्षणसम्पन्नः पूर्णः बालकः दृष्टः। स बालकः पूर्णचन्द्रसदृशवपुः सुन्दरः सुशिलाक्षः च आसीत्। वसिष्ठः तदा समस्ताः ऋषीन् आहूय उवाच— "एष बालकः कस्य? केन रात्रौ मम द्वारेऽत्र नीतः? अयं हि देवगन्धर्वसुतोपमः, राजलक्षणैः युक्तः।" ऋषयः तं बालकं ददृशुः, यः कोटिकन्दर्पसमप्रभः, निर्मलः। द्विजश्रेष्ठाः विस्मयविस्मितमानसाः हर्षपूर्णाश्च तं आयुषः पुत्रं दृष्टवन्तः। वसिष्ठोऽपि ज्ञानदृष्ट्या तं बालकं परीक्ष्य, तं आयुषः पुत्रं सद्गुणसम्पन्नम् अभिजज्ञौ, तस्य च दुष्टात्मनः हुंडस्य कुकृत्यानि अपि विज्ञातवान्। तदा ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः करुणया तं सुन्दरं बालकं हस्ताभ्यां गृहीत्वा उत्थितः। तस्मिन्नेव क्षणे देवा बालकस्योपरि पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः; गन्धर्वकिन्नराः मधुरगानानि गायन्तः। ऋषयः तं राजकुमारं वेदमन्त्रैः स्तुतवन्तः। वसिष्ठः तं दृष्ट्वा वरदानं चकार— "ते नाम जगति नहुष इति ख्यातं भविष्यति; बाल्येऽपि स त्वया न बाध्यते। तस्मात् तव नाम नहुषः, त्वं देवैः पूजितो भविष्यसि।" ततः द्विजश्रेष्ठः तस्य जातकर्मादिकानि संस्कारान् अकुर्वत्। स व्रतानि दानानि उपनयनमधिगमनानि च सर्वाणि आचार्यशिष्यलक्षणानि च कृतवान्। स सम्पूर्णं वेदं षडङ्गैः सह, पदक्रमविधिना च अधीतवान्। सर्वशास्त्राणि अधीत्य, वसिष्ठात् धनुर्वेदं सर्वगुह्यैः सह अपि अधिगम्य, महान् प्राज्ञः अभवत्। दिव्यास्त्राणि, संधानविसन्धानविद्याः, ज्ञानशास्त्राणि, न्यायनीतिशास्त्राणि च अपि तेन अधीतानि। आयुषः सुतः नहुषः वसिष्ठं शिष्यरूपेण उपास्य, सम्पूर्णसिद्धिं प्राप, अतीव सुन्दरः अभवत्। वसिष्ठकृपया तं धनुर्बाणधारी अभवत्। एवं च्यवनकथायां गुरुतीर्थमाहात्म्ये वेनचरिते भूमिखण्डे श्रीपद्मपुराणे पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः। कुञ्जल उवाच— तदा आयुषः पत्नी स्वर्भानुदुहिता इन्दुमती, तं स्वपुत्रं बाल्येऽपि देवसमानं अनुपमं दृष्ट्वा, महान् शोकवशात् उच्चैः विलपन्ती रुरोद— "केन मम शुभलक्षणसम्पन्नः पुण्यशीलः पुत्रः नीतः?" "तपसा दानैः यज्ञैः कठिनैश्च व्रतैः, सुतः मे महता क्लेशेन प्राप्तः।" "स धर्मात्मना तुष्टेन दत्तात्रेयेण दत्तः पुत्रः—कः स तं नीतवान्?" इति करुणया रुदती। "हा पुत्र! हा वत्स! हा प्रिय! बालगुणनिधे! क्व गतोऽसि? केन नीतः? मम वाणी त्वां प्राप्नुयात्।" "त्वं सोमवंशस्य भूषणं नूनम्; केन नीतोऽसि, या मम आत्मनः प्रियः?" "राजलक्षणैः दिव्यलक्षणैश्च युक्त, पद्मलोचन! केन त्वं अद्य नीतः? किं करोमि? कुत्र गच्छामि?" "नूनं पूर्वजन्मकर्मणः एष परिणामः, कस्य विश्वासं मया भग्नं, येन मम पुत्रो नीतः?" "वा कं पापं मया पूर्वे कृतं, येन एष दुःखफलम् अनुभवामि?" "रत्नचौर्यं कृत्वा मम रत्नमिव पुत्रो नीतः, भाग्येन मम पुण्यनिधिः नष्टः।" "वा ब्राह्मणोऽपि कश्चित् पीडितः, तस्यैव एष फलम्; पुत्रशोकविह्वला अहं प्राप्नोमि।" "वा कश्चिद् बालकः पूर्वे प्रतिकूलितः, तस्य पापस्येदं फलं प्रप्नोमि।" "वा वैश्वदेवकाले कश्चिद् याचकः अन्नं न लब्धवान्, न वा ब्राह्मणैः मन्त्रैः समर्पितम्।" इति सा पुत्रस्नेहेन स्वर्भानुदुहिता इन्दुमती शोकदुःखात् व्याकुला अभवत्। सा पतिता, मूर्च्छिता, शोकात् संतप्ता, दीर्घनिश्वासं कुर्वती, वत्सहीनधेनुवत् व्याकुला अभवत्। तस्याः पतिः राजा आयुः अपि पुत्रहरणशोकविह्वलः सन्, धैर्यं त्यक्तवान्। स चिन्तयन्, "नास्ति तपसः फलम्, न दानस्य लाभः; यदा मम पुत्रः एवं नीतः, नात्र संशयः।" "दत्तात्रेयकृपया पूर्वं मम अजेयः विजयी सर्वगुणसम्पन्नः पुत्रः वरदानेन लब्धः।" "कथमस्य वरस्य मध्ये विघ्नः जातः?" इति स राजा चिन्तायामग्नः तीव्रं विललाप। एवं भूमिखण्डे पद्मपुराणे वेनचरिते गुरुमाहात्म्ये च्यवनोपाख्याने नहुषचरिते षट्षष्टितमः अध्यायः समाप्तः। कुञ्जल उवाच— तदा स्वर्गात् नारदः समागत्य, आयुषं राजानं उपसंगम्य पप्रच्छ— "किमर्थं राजन्, त्वं शोकग्रस्तः?" इति।