सर्वदा दैवयोगेन तेन दुष्टेन दानवेन इन्दुमतीं दोषान्वेषणे प्रवृत्तः सन् अवसरमेकं सदा अन्वेषयामास। यदा यदा तां रत्नमयीं, कुलीनां, गुणसम्पन्नां, दिव्यतेजसा दीप्तां, विष्णुशक्त्या संरक्षितां रानीं पश्यति स्म, तदा तस्य दिव्यतेजः सूर्यबिम्बसदृशः सन्, सदा तस्याः पार्श्वे स्थित्वा तां रक्षायै तिष्ठति स्म। दूरात् तु स दुष्टः दानवः तस्यै भीषणानि घोराणि मायाजालानि पुनः पुनः दर्शयामास। यद्यपि तस्या गर्भस्य तेजसा, विष्णुशक्त्या च संरक्षिता सा, तस्याः चित्ते कदापि भयम् नाभूत्। तस्य दानवस्य प्रयत्नः व्यर्थः जातः, तस्य यत्नः निष्फलः, तस्मात् दुश्चित्तः हुंडः यथेष्टं न प्राप्तवान्। एवं शतवर्षाणि पूर्णानि दृष्ट्वा, सा इन्दुमती शर्वभानोरपत्यं पुत्रं प्रसूतवती। रात्रौ तस्याः पुत्रः जातः, दिवाकाशस्थसूर्यसदृशतेजसा दीप्तः। ततः सूतः उवाच—तदा एकैका अत्यन्तदुष्टा दासी, प्रसूतिगृहं आगता, अशुद्धाचारिणी शुभवाचः उक्तवती। तस्या सर्वं विदित्वा, तं दुष्टं दानवम् हुंडः तस्याः दास्याः शरीरं प्रविश्य, अन्तःपुरं प्रविष्टः। यदा गृहस्थाः गाढनिद्रया मोहिताः, तदा स तं दिव्यगर्भसदृशं पुत्रं गृहात् बहिः नीत्वा गच्छति स्म। स दुष्टः दानवः स्वनगरं कांचनं गतः, तत्र प्रियां पत्नीं विपुलां आह्वय्य, एवं उक्तवान्—"एतं महापापं, शत्रुं बालरूपेण, हत्वा, पश्चात् पाकशालायां कुक्कुटाय दत्त्वा, तस्य भोजनं कुरु।" "निरनुकम्पया विविधविधिना पक्वं कुरु, ततः अहं निःसंदेहं पाकशालायाः हस्तात् तं खादिष्यामि।" पतिस्य वचः श्रुत्वा विपुला विस्मिता अभवत्—"किं कारणं पतिः इत्थं क्रूरः अनुकम्पाहीनः जातः?" "सर्वलक्षणसम्पन्नः दिव्यगर्भसदृशः पुत्रः—कः अनुकम्पाहीनः एवं तं खादेत्, किमर्थम्?" ततो दया पूर्णा सा पुनः पत्युः पृष्टवती—"किमर्थं एतं बालं खादितुम इच्छसि?" "किमर्थं इत्थं कोपितः अनलज्जः च जातः? सर्वं कारणं सत्यम् आचक्ष्व, हे दानवराज।" ततः हुंडः स्वदोषं, कथा च, अशोकसुन्दरीकृतं शापं च संक्षिप्त्या उक्तवान्। ततः सा सर्वं दानवस्य कारणं अवगच्छति—"एषः बालः हन्तव्यः, अथवा न हन्यते चेत्, मम पतिः मृत्युम् गमिष्यति।" एवं विचार्य, सा विपुला क्रोधेन अभिभूतः, मेकलां आह्वय्य, दास्यै एवं उक्तवती। "अद्य, मेकले, एतं दुष्टं बालं पाकशालायां त्यज; पाकशालायै कुक्कुटाय तं दत्त्वा, हुंडस्य भोजनार्थं दत्त्वा।" मेकला तं बालं गृहीत्वा, कुक्कुटं आह्वय्य, उक्तवती—"राज्ञः आदेशः अद्य कुरु—एतं बालं पक्वं कुरु।" एतत् श्रुत्वा, महात्मा कुक्कुटः तं बालं हस्ते गृहीत्वा, शस्त्रं उत्तोल्य, कर्तुम आरभ्यते स्म। दत्तात्रेयस्य देवदेवस्य शक्त्या, आयोः पुत्रः रक्षितः, पुनः पुनः हसितवान्। तं हसन्तं दृष्ट्वा, कुक्कुटः दया पूर्णः अभवत्; दासी अपि दया प्रेरिता कुक्कुटं उक्तवती—"हे बुद्धिमन् कुक्कुट, एतं बालं न हन्तव्यः; दिव्यलक्षणसम्पन्नः—कस्य कुलस्य सः जातः?" कुक्कुटः उवाच—"साध्वी, यद् दया प्रेरिता त्वया उक्तम्, सत्यम्; एषः बालः राजलक्षणसम्पन्नः, सौन्दर्ययुक्तः, कस्य पुत्रः?" "किमर्थं दुष्टः हुंडः, दानवाधमः, तं खादेत्, येन पूर्वं वंशः पुण्यकर्मणा रक्षितः?" "आपद् अपि स जीवेत्, न तु अन्यथा क्लेशे; नद्याः प्रवाहे नीतः, अग्निम् प्रविश्य वा।" "निःसंदेहं स जीवेत्, येन पुण्यकर्मणा सह; अतः धर्मयुक्तानि पुण्यकर्माणि कर्तव्यानि।" "यतः दीर्घायुः जनाः सुखं वदन्ति; रक्षात्मकं कर्म, जाग्रतं जनं रक्षति।" "एवं कर्म सदा मोक्षदं, मित्रेषु स्थानं ददाति, दानपुण्ययुक्तं, प्रियवचनैः सह।" "यः पुण्यकर्माणि उपकारयुक्तानि करोति, तस्य कर्म सदा रक्षति—निःसंदेहं।" "स्वकर्मणा जनः अन्यं जन्म गच्छति; किं पिता, माता, अन्यः बन्धुः कर्तुं शक्नुवन्ति?" "यः स्वकर्मणा पतितः, तस्य रक्षको नास्ति; कुक्कुटः उवाच—एवमेव आयोः पुत्रः स्वकर्मणा रक्षितः।" ततः कुक्कुटः दया पूर्णः अभवत्, कर्मशक्त्या; दासी अपि तस्य कर्मणा प्रेरिता, दया सम्पन्ना। तयोः कृपया आयोः पुत्रः, शुभलक्षणसम्पन्नः, रक्षितः; रात्रौ, गृहात् तं महाश्रमं नीतवान्। वसिष्ठस्य पवित्रे आश्रमे, सैरन्ध्र्याः पुण्यकर्मणा, शुभद्वारे पत्रशालायाः, तस्मिन महाश्रमं तं बालं स्थापयामास। सा दासी पश्चात् स्वगृहं गता, तं उत्तमं बालं तत्र स्थापयित्वा; कुक्कुटः मृगं हत्वा, तस्य मांसं एव पक्वं अकुरुत।