पूर्वं या भीषणं तपः मया कृतं तव भर्तुः विनाशकामया, तत् पुनः करिष्यामि तवापि नाशाय। यदा त्वां पापिनीं महात्मना नहुषेण वज्रसार्धिभिः विषधरसमैः शरैः हता युद्धे पतिता विकीर्णकेश्या रक्तोत्क्लिष्टाङ्गीं मृतां पश्यामि, तदा पतिं प्रति यास्यामि। एवं दृढनिश्चया सा गङ्गातटे उत्तमस्थले स्थित्वा हुंडविनाशे ध्याना स्थिता शिवभक्तवत्। यथा दीप्तज्वलिताग्निशिखा तेजसा युक्ता लोकान् दग्धुं समर्था, तथा कोपसंरक्ता देवराजतनया गङ्गातटे घोरं तपः कृतवती। कुञ्जल उवाच—एवं उक्त्वा शिवसुता सा गङ्गास्नानं कृत्वा स्वनगरं काञ्चनं प्रतस्थे। सा तन्वी अशोकसुन्दरी सत्यसम्पन्ना हुंडविनाशाय तपः अकरोत्। तदा हुंडः अपि शापदाहेन संतप्तचित्तः तस्याः वचनानि वह्निसमानीव चिन्तयन् दुःखितः अभवत्। सः मन्त्रिणं कम्पनं नाम आहूय तस्याः शापस्य समग्रं वृत्तान्तं न्यवेदयत्। "अशोकसुन्दरी शिवपुत्र्या तथा मम पतिना नहुषेण शप्तोऽस्मि—तव मृत्युस्तस्य करैः भविष्यति।" "सः अद्य न जातः, आयोः भार्या गर्भिणी; यथा शापः सत्यमुक्तः, तथा स एव सम्पद्यताम्।" कम्पन उवाच—"तस्य प्रियतमा हृत्वा जीवनं च हर; एवं अपि शत्रुः न विजितः। अथवा भयेन गर्भं नाशय; एवं अपि शत्रुः न नश्यति। पापिनं नहुषस्य जन्म प्रतीक्ष्य, तं गृहीत्वा हन्याः।" एवं मन्त्रिणा सह मन्त्रयित्वा स राक्षसः नहुषविनाशे दृढनिश्चयवान् अभवत्। भगवान् विष्णुरुवाच—एला-पुत्रस्य आयुः नाम राजा आसीत्, स सर्वभूताधिपः धर्मिष्ठः सत्यव्रतसम्पन्नश्च। स इन्द्रोपेन्द्रसमः तपसा कीर्त्या च बलवांश्च, दानयज्ञमहागुणसत्यनियमैः श्रेष्ठः। स सोमवंशशोभनः एकच्छत्राधिपत्येन पृथ्वीं शास्त्रज्ञः पालयन् आसीत्। तस्य पुत्राभावेन दुःखी सन्, "कथं मे पुत्रो भविष्यति?" इति चिन्तयामास। एवं भूमिपतिः आयुः पुत्रार्थं परमं यत्नं कृत्वा ध्यानमाविशत्। तदा अत्रेः पुत्रः महर्षिः दत्तात्रेयः स्त्रीभिः परिवृतः, मद्यपानेन रक्तलोचनः, शोभायमानः आसीत्। वरुण्या मद्येन मत्तः स्त्रीसमूहेन परिवृतः, सर्वसुन्दरीं स्त्रियमङ्के निधाय स्थितः। स ब्राह्मणः गीतनृत्यपानेन व्यग्रः, यज्ञोपवीतरहितः, योगिनां श्रेष्ठः प्रभुः आसीत्। दिव्यपुष्पमालाभरणमुक्ताहारैः विभूषितः, चन्दनागुरुधूपिताङ्गः, राजा इव शोभमानः। राजा तस्याश्रमं गतः, द्विजश्रेष्ठं दृष्ट्वा शिरसा प्रणिपत्य, भक्ति-सम्पन्नः सस्मार। तदा धर्मात्मा अत्रेः सुतः तं भक्तिसम्पन्नं राजानं दृष्ट्वा ध्यानमाविशत्। एवं शतसंवत्सरं राजा अचला शान्तिं प्राप्य, भक्ति-परायणचित्तः अभवत्। स एनं आहूय उवाच—"किं दुःखितोऽसि राजन्? अहं ब्रह्मचर्ये न्यूनः, ब्रह्मत्वं न प्राप्नोमि। सदा मद्य-मांसलोभेन स्त्रीसङ्गेन च युतः, वरदानशक्तिहीनः अस्मि—अन्यं ब्राह्मणं सेवस्व।" आयुः उवाच—"त्वद्वत् श्रेष्ठो ब्राह्मणो नास्ति; त्वं त्रैलोक्यकामदः परमेश्वरः। अत्रिकुले गोविन्दरूपेण ब्राह्मणवपुषा गारुडध्वज, त्वमेव प्रकटितः। नमस्ते देवदेवाय, नमस्ते परमात्मने; शरणागतत्राणाय त्वामुपागतः। मायया रूपमास्थाय मां उद्धर हृषीकेश; त्वं सर्वभूतज्ञः प्रभुः। त्वां विश्वेश्वरं मधुसूदनं वेद्मि; मां पालय गोविन्द विश्वरूप, नमोऽस्तु ते।" कुञ्जल उवाच—दीर्घकालानन्तरं दत्तात्रेयः मत्तवपुर्धारयन् राजानं उवाच—"यथोक्तं कुरु।" "मम शिरोभाजने मद्यं ददातु, सुपक्तमांसं च भक्षयामि," इति श्रुत्वा राजा आयुः तत्क्षणमेव तत्सर्वं समर्पयत्। स शीघ्रं मद्यं शिरोभाजने, हस्तेन सुपाकमांसं छित्वा, यथाशक्ति समर्पयत्। राजा तानि दत्तात्रेयाय दत्त्वा तं मुनिवरं तुष्टः कृतवान्। तस्य भक्ति-बलं गुरुपूजां च दृष्ट्वा, स तुष्टचित्तः आयुषे उवाच—"वरं वृणु राजन्, यदिष्टं तव, दुर्लभमपि लोके दास्यामि।" राजा उवाच—"भवान् एव वरदः, भगवन्, तव प्रसादात् गुणसम्पन्नो ज्ञानवान् सर्वगुणैः युतः पुत्रो मे भवतु।